Năm 2017, New Zealand ban hành luật công nhận một con sông là pháp nhân, khép lại hơn 140 năm đấu tranh của người Māori. Theo đạo luật, sông Whanganui không còn được xem là tài sản thuộc sở hữu của nhà nước mà là một thực thể sống có các quyền và nghĩa vụ pháp lý như một con người. Mô hình này được xem là bước ngoặt trong tư duy về bảo vệ thiên nhiên và quản trị tài nguyên.
Tháng 3/2017, New Zealand trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới thông qua một đạo luật công nhận một dòng sông là pháp nhân, sau hơn 140 năm vận động của người Māori.
Ngày 20/3/2017, Quốc hội New Zealand thông qua Đạo luật Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement Act), quy định sông Whanganui, toàn bộ các phụ lưu và mọi thành phần cấu thành dòng sông được xem là một thực thể sống thống nhất, có đầy đủ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý như một pháp nhân.
Theo đạo luật, Chính phủ New Zealand từ bỏ quyền sở hữu lòng sông. Thay vào đó, luật pháp chính thức ghi nhận quan điểm mà bộ tộc Whanganui iwi đã theo đuổi suốt hơn một thế kỷ: dòng sông là tổ tiên, chứ không phải một loại tài sản hay tài nguyên để sở hữu.
Dòng sông có quyền pháp lý như thế nào?
Khác với nhiều cách diễn giải phổ biến, đạo luật không chỉ mang tính biểu tượng.
Điều 14 của luật quy định rõ Te Awa Tupua là một pháp nhân. Tuy nhiên, vì bản thân dòng sông không thể tham gia các thủ tục pháp lý, mọi quyền và nghĩa vụ của nó được thực hiện thông qua Te Pou Tupua – cơ quan đại diện hợp pháp cho dòng sông.
Cơ quan này gồm hai người: một do bộ tộc Whanganui chỉ định và một do Chính phủ New Zealand bổ nhiệm. Hai người cùng đại diện cho điều mà đạo luật gọi là “gương mặt con người của dòng sông”, có quyền tham gia các thủ tục pháp lý và bảo vệ lợi ích của sông.
Không chỉ là một dòng nước
Theo luật, Te Awa Tupua không chỉ là dòng nước chảy từ thượng nguồn ra biển mà là một chỉnh thể không thể tách rời, bao gồm cả các yếu tố hữu hình lẫn tinh thần.
Quan điểm này phản ánh triết lý truyền thống của người Māori: “Tôi là dòng sông và dòng sông chính là tôi.”
Đạo luật cũng quy định một bộ giá trị cốt lõi mang tên Tupua te Kawa, buộc các cơ quan quản lý phải xem xét khi đưa ra mọi quyết định có ảnh hưởng đến dòng sông.
Ngoài việc công nhận tư cách pháp nhân, đạo luật còn giải quyết các khiếu nại lịch sử của người Whanganui theo Hiệp ước Waitangi, bao gồm lời xin lỗi chính thức của Chính phủ và gói bồi thường khoảng 80 triệu đô la New Zealand, cùng nguồn kinh phí riêng dành cho việc phục hồi sức khỏe của dòng sông.
Có phải là trường hợp đầu tiên trên thế giới?
Whanganui thường được gọi là dòng sông đầu tiên trên thế giới được trao tư cách pháp nhân, nhưng nhận định này cần được hiểu chính xác hơn.
Theo nghiên cứu đăng trên Melbourne Journal of International Law, đây là lần đầu tiên một quốc hội quốc gia ban hành luật công nhận một dòng sông là pháp nhân.
Trước đó vài tháng, cuối năm 2016, một tòa án Colombia đã ra phán quyết trao các quyền pháp lý cho sông Atrato. Tuy nhiên, trường hợp này xuất phát từ quyết định tư pháp chứ không phải luật do quốc hội thông qua.
Bản thân New Zealand cũng từng áp dụng mô hình tương tự trước đó. Năm 2014, Công viên quốc gia Te Urewera đã được trao tư cách pháp nhân theo một đạo luật riêng.
Hơn 140 năm đấu tranh
Nguồn gốc của vụ việc bắt đầu từ năm 1873, khi các thủ lĩnh người Whanganui lần đầu kiến nghị chính quyền thuộc địa công nhận quyền quản lý truyền thống của họ đối với dòng sông.
Trong nhiều thập kỷ sau đó, Chính phủ New Zealand tiến hành nạo vét lòng sông để phục vụ giao thông đường thủy và khai thác sỏi, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến ngư trường và các công trình đánh bắt lươn của cộng đồng bản địa.
Tranh chấp quyền sở hữu lòng sông kéo dài nhiều thập kỷ và kết thúc năm 1962 khi tòa phúc thẩm đứng về phía Chính phủ.
Đến năm 1975, Tòa án Waitangi được thành lập để giải quyết các khiếu nại của người Māori đối với Nhà nước, tạo cơ sở pháp lý cho tiến trình đàm phán. Hai bên ký thỏa thuận dàn xếp vào năm 2014 và đạo luật chính thức được thông qua ba năm sau đó.
Ông Gerrard Albert, trưởng đoàn đàm phán của bộ tộc Whanganui, cho biết việc trao tư cách pháp nhân chỉ là cách để hệ thống pháp luật hiện đại diễn đạt một mối quan hệ vốn đã tồn tại từ lâu trong văn hóa Māori. Theo ông, điều mới mẻ không phải là mối quan hệ giữa người Māori với dòng sông, mà là cách luật pháp ghi nhận mối quan hệ đó.
Tư cách pháp nhân không giải quyết mọi vấn đề
Các nghiên cứu thực hiện sau khi đạo luật có hiệu lực cho thấy tư cách pháp nhân không tự động giải quyết mọi tranh chấp liên quan đến dòng sông.
Một nghiên cứu công bố năm 2024 trên The International Journal of Human Rights, dựa trên hơn 30 cuộc phỏng vấn tại khu vực Whanganui, cho thấy trọng tâm quản lý hiện nay không còn là câu hỏi liệu dòng sông có phải là pháp nhân hay không, mà là cách vận dụng luật tục Māori và hệ thống quản trị mới vào thực tiễn.
Đạo luật giải quyết vấn đề quyền sở hữu, nhưng không tự đưa ra câu trả lời cho những vấn đề như phát triển cảng biển, phân bổ nguồn nước hay cân bằng giữa bảo tồn với phát triển kinh tế.
Trên thực tế, mô hình này thiết lập một cơ chế quản trị trong đó người đại diện cho dòng sông, chính quyền địa phương, cộng đồng Māori và doanh nghiệp đều phải cân nhắc lợi ích của dòng sông trước khi đưa ra quyết định.
Hiện New Zealand đang tiếp tục triển khai chiến lược dài hạn Te Heke Ngahuru nhằm bảo vệ lưu vực sông Whanganui.
Kể từ sau trường hợp Whanganui, nhiều quốc gia khác cũng thử nghiệm mô hình trao quyền pháp nhân cho thiên nhiên. Chẳng hạn, chỉ vài ngày sau khi New Zealand ban hành đạo luật, một tòa án tại Ấn Độ cũng tuyên bố sông Hằng và sông Yamuna là các “thực thể sống”, nhưng phán quyết này sau đó bị đình chỉ.
Giới nghiên cứu cho rằng vẫn cần thêm thời gian để đánh giá liệu mô hình Whanganui có thể được áp dụng rộng rãi trên thế giới hay thành công của nó chủ yếu nhờ bối cảnh lịch sử, văn hóa và cơ chế quản trị đặc thù của New Zealand.
Dòng sông Whanganui ở New Zealand. Năm 2017, quốc hội nước này thông qua đạo luật công nhận toàn bộ hệ thống sông Whanganui là một pháp nhân, có các quyền và nghĩa vụ pháp lý như một con người, sau hơn 140 năm vận động của cộng đồng người Māori. Ảnh: Space Daily
