Trong nhiều thập kỷ, các nhà tương lai học và tác giả khoa học viễn tưởng đã hình dung về những sứ mệnh chở người lên sao Hỏa do khu vực tư nhân tài trợ. Cho đến gần đây, viễn cảnh đó vẫn được xem là quá xa vời.
Dù các chuyến bay hoàn toàn do doanh nghiệp thực hiện hiện vẫn chưa khả thi vì quá phức tạp và tốn kém, giới chuyên gia cho rằng quan hệ đối tác giữa khu vực công và tư nhân sẽ là chìa khóa để đưa con người hiện diện lâu dài trên Hành tinh Đỏ. Việc sao Hỏa có thể trở thành một “biên giới kinh tế” mới hay không sẽ phụ thuộc vào những quyết định được đưa ra ngay từ hôm nay về vai trò dẫn dắt của chính phủ, sự tham gia của doanh nghiệp và hợp tác quốc tế.
Các cơ quan không gian như NASA không chỉ cung cấp ngân sách cho các sứ mệnh mà còn xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu, cơ sở thử nghiệm, tiêu chuẩn an toàn, các chương trình khoa học hành tinh và mạng lưới hợp tác quốc tế để doanh nghiệp phát triển.
Tuy nhiên, không một tổ chức nào, kể cả NASA, có thể tự mình phát triển toàn bộ công nghệ, chuỗi cung ứng, hệ thống vận tải, công nghệ hỗ trợ sự sống và cơ sở hạ tầng cần thiết để chuyển từ giai đoạn thám hiểm sang định cư lâu dài trên sao Hỏa.
Chính khu vực tư nhân mới là động lực giúp biến sao Hỏa từ một mục tiêu đầy tham vọng thành một thị trường có thể vận hành về mặt kinh tế. Trong khi NASA sở hữu kho kinh nghiệm và tri thức đồ sộ, doanh nghiệp lại có lợi thế về khả năng đổi mới, chấp nhận rủi ro và triển khai công nghệ nhanh hơn.
Mô hình đã chứng minh hiệu quả
Hai thập kỷ qua, NASA đã thử nghiệm mô hình hợp tác công – tư thông qua nhiều chương trình như Dịch vụ Vận tải Quỹ đạo Thương mại, Chương trình Phi hành đoàn Thương mại, Dịch vụ Tải trọng Mặt Trăng Thương mại và Hệ thống Đổ bộ Chở người.
Dù vẫn gặp nhiều trở ngại, chẳng hạn tiến độ phát triển tàu đổ bộ có người lái lên Mặt Trăng, các chương trình này đã tạo ra những thành quả đáng kể, từ các tàu tiếp tế cho Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS), tàu Dragon của SpaceX – phương tiện thương mại đầu tiên đưa phi hành đoàn tới ISS – cho đến các tàu đổ bộ robot thương mại đầu tiên lên Mặt Trăng.
NASA cũng vừa trao hơn 1 tỷ USD hợp đồng để khởi động phát triển hạ tầng phục vụ xây dựng căn cứ trên Mặt Trăng.
Mô hình này hiện được mở rộng sang sao Hỏa.
Sứ mệnh ESCAPADE, hợp tác giữa NASA, Đại học California Berkeley, Rocket Lab và Advanced Space, đã được phóng bằng tên lửa New Glenn của Blue Origin vào tháng 11/2025 nhằm nghiên cứu bức xạ, sự thất thoát khí quyển và thời tiết không gian quanh sao Hỏa với chi phí thấp hơn nhiều so với các sứ mệnh truyền thống.
Ngày 17/6, NASA tiếp tục công bố hợp tác với Relativity Space để đưa bộ thiết bị nghiên cứu khí quyển Aeolus lên sao Hỏa vào năm 2028.
Năm 2025, cơ quan này cũng giới thiệu chương trình Dịch vụ Tải trọng Sao Hỏa Thương mại (CMPS), kêu gọi doanh nghiệp vận chuyển thiết bị và xây dựng hệ thống thông tin liên lạc cho cả quỹ đạo lẫn bề mặt sao Hỏa. Nếu thành công, chương trình có thể giúp phát triển song song hạ tầng cho Mặt Trăng và sao Hỏa, qua đó rút ngắn thời gian đưa con người lên Hành tinh Đỏ.
NASA giữ vai trò “khách hàng đầu tiên”
Theo các chuyên gia, ngay cả khi ngành công nghiệp không gian thu hút lượng vốn khổng lồ, chẳng hạn sau đợt IPO của SpaceX, NASA vẫn đóng vai trò đặc biệt quan trọng với tư cách “khách hàng đầu tiên”.
Thay vì tự phát triển và sở hữu toàn bộ hạ tầng từ vận tải, thông tin liên lạc, phương tiện di chuyển trên bề mặt cho tới khai thác tài nguyên tại chỗ, NASA chỉ cần cam kết mua các dịch vụ do doanh nghiệp cung cấp. Chính cam kết đó tạo tín hiệu rằng thị trường sẽ có khách hàng ổn định, có nhu cầu thực sự và có nguồn doanh thu lâu dài, giúp doanh nghiệp tự tin huy động vốn và đầu tư vào những công nghệ vốn quá rủi ro nếu chỉ dựa vào kỳ vọng.
Sau khi phục vụ NASA, các công ty hoàn toàn có thể cung cấp những công nghệ tương tự cho các cơ quan không gian khác, viện nghiên cứu hoặc khách hàng thương mại, qua đó hình thành một hệ sinh thái kinh tế tự vận hành.
Đầu tư cho sao Hỏa, hưởng lợi trên Trái Đất
Việc xây dựng sự hiện diện của con người trên sao Hỏa không chỉ xoay quanh tên lửa hay tàu vũ trụ. Một chương trình định cư bền vững sẽ cần hàng trăm, thậm chí hàng nghìn đổi mới trong các lĩnh vực như y học, sức khỏe tâm thần, nông nghiệp, trí tuệ nhân tạo, robot tự hành, công nghệ sinh học, hệ thống tái chế, vật liệu và thiết kế. Nhiều giải pháp trong số đó có thể đến từ những doanh nghiệp hiện nay thậm chí chưa từng hoạt động trong ngành không gian.
Đó cũng là lý do sao Hỏa có thể trở thành động lực thúc đẩy đổi mới công nghệ trên Trái Đất.
Những công nghệ giúp con người sinh sống và làm việc trên Hành tinh Đỏ có thể được ứng dụng để xây dựng bệnh viện bền bỉ hơn, nhà ở tiết kiệm năng lượng hơn, hệ thống sản xuất thực phẩm bền vững hơn cũng như môi trường làm việc hiệu quả hơn.
Theo các chuyên gia, con đường đến sao Hỏa sẽ được xây dựng thông qua hàng loạt dự án hợp tác công – tư trên quỹ đạo Trái Đất thấp, trên Mặt Trăng và ngay tại Trái Đất. Mỗi công nghệ được phát triển cho các sứ mệnh không gian sâu đều có thể tạo việc làm, thúc đẩy sản xuất, mở ra thị trường mới và nâng cao năng lực công nghệ ngay trên Trái Đất.
Vì vậy, khi NASA chuẩn bị xây dựng căn cứ trên Mặt Trăng trong những năm tới, cơ quan này không nên đánh mất mục tiêu dài hạn là sao Hỏa.
Nếu các chính phủ tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt, khuyến khích đổi mới từ doanh nghiệp và mở rộng hợp tác công – tư ngay trong thập niên này, con người không chỉ có cơ hội đặt chân lên sao Hỏa từ những năm 2030 mà còn tạo ra những lợi ích kinh tế và công nghệ lâu dài cho chính Trái Đất.
Phối cảnh căn cứ Mặt Trăng trong kế hoạch của NASA. Theo các chuyên gia, các quan hệ đối tác công – tư sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc mở đường cho các sứ mệnh đưa con người lên sao Hỏa. Ảnh: NASA
