Khi hai phi hành gia Butch Wilmore và Suni Williams trở về Trái Đất vào cuối tháng 3/2025 sau hơn chín tháng mắc kẹt trên Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS), họ đã hạ cánh bằng tàu Crew Dragon của SpaceX.
Con tàu Starliner của Boeing đưa họ lên quỹ đạo từ tháng 6/2024 khi đó đã không còn tồn tại. Mô-đun dịch vụ của tàu đã cháy rụi trong khí quyển nhiều tháng trước, mang theo những động cơ đẩy mà các điều tra viên NASA muốn kiểm tra nhất. Một chuyến bay thử nghiệm dự kiến kéo dài tám ngày đã trở thành đợt lưu trú ngoài kế hoạch dài nhất trong lịch sử chương trình không gian có người lái của Mỹ.
Sự cố này phơi bày một thực tế mà NASA đã âm thầm đối mặt trong nhiều năm: SpaceX hiện là công ty Mỹ duy nhất có khả năng đưa phi hành gia lên ISS.
Kể từ khi các phi hành gia Doug Hurley và Bob Behnken trở về Trái Đất trên tàu Crew Dragon Endeavour vào tháng 8/2020, chấm dứt khoảng trống kéo dài chín năm trong năng lực phóng người của Mỹ, SpaceX gần như độc quyền đảm nhiệm việc vận chuyển phi hành gia tới ISS. Hơn năm năm sau, khi Starliner của Boeing vẫn chưa thể hoạt động ổn định, vị thế đó không những không suy giảm mà còn được củng cố.
Đây không phải là kịch bản NASA mong muốn.
Khi trao hợp đồng trong Chương trình Phi hành đoàn Thương mại năm 2014, NASA đã lựa chọn hai nhà cung cấp: Boeing với tàu CST-100 Starliner và SpaceX với Crew Dragon. Mục tiêu là xây dựng một hệ thống dự phòng với hai tàu vũ trụ, hai loại tên lửa và hai bệ phóng độc lập.
Theo kế hoạch ban đầu, cả hai tàu đều sẽ đưa phi hành gia lên quỹ đạo từ năm 2017. Tuy nhiên, Crew Dragon chỉ thực hiện chuyến bay vận hành đầu tiên vào tháng 11/2020, còn Starliner phải đến tháng 6/2024 mới thực hiện chuyến bay có người lái đầu tiên, chậm khoảng bảy năm so với kế hoạch.
Sau sự cố của Starliner, toàn bộ các nhiệm vụ đưa phi hành gia Mỹ lên ISS đều dựa vào Dragon, từ Crew-9, Crew-10, Crew-11 cho tới các chuyến bay thương mại của Axiom Space. Nhiều phi hành gia châu Âu cũng được đưa lên quỹ đạo bằng tên lửa Falcon 9 và tàu Dragon.
Hiện SpaceX vận hành đội tàu gồm năm khoang Crew Dragon tái sử dụng là Endeavour, Resilience, Endurance, Freedom và Grace. Trong đó, Endeavour – tàu thực hiện chuyến bay có người lái đầu tiên của SpaceX năm 2020 – đã hoàn thành năm nhiệm vụ lên quỹ đạo.
Trong nhiều năm, tàu Soyuz của Nga từng đóng vai trò phương án dự phòng cho NASA. Từ sau khi chương trình tàu con thoi kết thúc năm 2011 đến khi Crew Dragon đi vào hoạt động năm 2020, NASA phải mua ghế trên Soyuz để đưa phi hành gia lên ISS.
Dù chương trình hoán đổi ghế giữa NASA và Roscosmos vẫn được duy trì nhằm bảo đảm luôn có phi hành gia Mỹ và Nga hiện diện trên ISS, giới chuyên gia cho rằng đây không còn là giải pháp dự phòng dài hạn trong bối cảnh quan hệ Nga – Mỹ căng thẳng kể từ năm 2022. Trên thực tế, Dragon vẫn là phương tiện duy nhất do Mỹ chế tạo có thể đưa phi hành gia lên trạm vũ trụ.
Trong khi đó, tương lai của Starliner vẫn chưa rõ ràng. NASA đã cắt giảm số lượng chuyến bay có người lái mà cơ quan này cam kết mua từ Boeing theo hợp đồng ban đầu.
Ngay cả trong kịch bản lạc quan nhất, Starliner vẫn chưa thể sớm quay trở lại hoạt động chở người vào không gian. Điều đó đồng nghĩa SpaceX tiếp tục gánh toàn bộ nhiệm vụ luân chuyển phi hành đoàn tới ISS trong tương lai gần.
NASA không thiếu phương tiện phóng, nhưng các lựa chọn hiện có không thể thay thế Dragon. Hệ thống tên lửa SLS và tàu Orion đã hoàn thành sứ mệnh Artemis I quanh Mặt Trăng năm 2022, và Artemis II thậm chí đã đưa con người bay vòng qua phía xa của Mặt Trăng vào tháng 4/2026, song chúng được thiết kế cho các chuyến bay không gian sâu thay vì các nhiệm vụ tới quỹ đạo Trái Đất tầm thấp.
Các phương án khác cũng chưa sẵn sàng. Tàu Dream Chaser của Sierra Space hiện chỉ được phát triển cho các nhiệm vụ tiếp tế hàng hóa không người lái, trong khi tên lửa New Glenn của Blue Origin và Vulcan của United Launch Alliance vẫn chưa được chứng nhận cho các chuyến bay chở người.
Vì vậy, ít nhất trong vài năm tới, NASA vẫn chưa có lựa chọn nào khác ngoài việc tiếp tục phụ thuộc vào tàu Dragon của SpaceX để đưa phi hành gia Mỹ lên Trạm Vũ trụ Quốc tế.
Bốn phi hành gia của sứ mệnh NASA SpaceX Crew-12 được phóng từ Trạm Lực lượng Không gian Mũi Canaveral ở bang Florida (Mỹ) vào sáng ngày 14/2/2026. Ảnh: NASA/X
