Một nghịch lý đang diễn ra trong ngành công nghệ: nhiều công ty công bố doanh thu và lợi nhuận kỷ lục nhưng đồng thời cắt giảm hàng chục nghìn lao động, với AI thường được viện dẫn như nguyên nhân chính thức.
Theo nền tảng tuyển dụng công nghệ TrueUp, từ đầu năm đến nay đã có khoảng 363 đợt sa thải tại các công ty công nghệ, ảnh hưởng tới gần 150.000 lao động, tương đương khoảng 974 người mất việc mỗi ngày, cao hơn 44% so với cùng kỳ năm ngoái.
Xu hướng này đang tăng tốc. Công ty tư vấn nhân sự Challenger, Grey & Christmas cho biết số lao động công nghệ bị cắt giảm trong tháng trước đạt mức cao nhất trong hai năm, với gần 40.000 người mất việc. AI là lý do được nhắc đến nhiều nhất cho các đợt sa thải trong ba tháng liên tiếp trên nhiều lĩnh vực.
Tuy nhiên, ngày càng xuất hiện nhiều nghi ngờ rằng AI không phải nguyên nhân thực sự mà chỉ là “cái cớ thuận tiện”.
Đầu năm nay, công ty thanh toán Block của Jack Dorsey hứng chỉ trích sau khi sa thải gần một nửa nhân sự. Dorsey ban đầu cho rằng các công cụ AI đang tạo ra phương thức vận hành doanh nghiệp hoàn toàn mới. Nhưng sau đó, trước sức ép từ dư luận, ông thừa nhận Block đã tuyển dụng quá nhiều nhân sự trong giai đoạn đại dịch.
Nhà đầu tư mạo hiểm Marc Andreessen cũng cho rằng AI đang trở thành cái cớ chủ đạo được các doanh nghiệp sử dụng để biện minh cho những vấn đề quản trị nội bộ. Theo ông, nhiều tập đoàn lớn đang dư thừa từ 25% đến 75% nhân sự, và AI chỉ là lý do dễ chấp nhận nhất để tiến hành cắt giảm.
Trong khi hàng chục nghìn lao động mất việc, một nhóm nhỏ trong ngành AI lại chứng kiến khối tài sản tăng vọt.
Hãng sản xuất chip AI Cerebras Systems khi lên sàn Nasdaq hồi tháng trước đã đạt giá trị vốn hóa khoảng 67 tỷ USD ngay trong ngày giao dịch đầu tiên, biến hai nhà sáng lập thành tỷ phú.
SpaceX của Elon Musk cũng vừa lên sàn với giá trị vốn hóa hơn 2.000 tỷ USD, đưa Musk trở thành người đầu tiên trên thế giới sở hữu khối tài sản trên danh nghĩa vượt 1.000 tỷ USD. Thương vụ này cũng được cho là tạo ra khoảng 4.400 triệu phú mới trong nội bộ công ty, trong đó có khoảng 400 người có tài sản hàng trăm triệu USD.
Trong khi đó, Anthropic và OpenAI được cho là đang chuẩn bị IPO với mức định giá tiệm cận hoặc vượt 1.000 tỷ USD.
Tác động của làn sóng AI cũng thể hiện rõ tại các trung tâm công nghệ như San Francisco, nơi giá bất động sản cao cấp liên tục tăng mạnh nhờ dòng tiền từ ngành AI.
Không chỉ giới khởi nghiệp AI, các lãnh đạo công nghệ hàng đầu cũng tiếp tục tích lũy tài sản lớn. Tháng 3 năm nay, Mark Zuckerberg mua một biệt thự trị giá 170 triệu USD tại Miami, lập kỷ lục giao dịch nhà ở đắt nhất lịch sử khu vực này. Hai tháng sau, Meta thông báo cắt giảm khoảng 8.000 nhân viên, tương đương 10% lực lượng lao động.
Diễn biến này xảy ra trong bối cảnh chi phí sinh hoạt tại Mỹ tiếp tục gia tăng. Phí bảo hiểm y tế do doanh nghiệp chi trả dự kiến tăng 6-7% trong năm nay, cao hơn đáng kể so với lạm phát. Giá nhà trung vị tại Mỹ đã tăng 28% kể từ đầu năm 2020, trong khi lãi suất vay mua nhà gần như tăng gấp đôi.
Theo khảo sát của New York Times/Siena hồi tháng 1/2026, 65% cử tri Mỹ cho rằng lối sống trung lưu đang ngoài tầm với. Một khảo sát gần đây khác cho thấy 76% người Mỹ coi chi phí sinh hoạt là mối quan tâm kinh tế hàng đầu, tăng mạnh so với mức 58% của một năm trước.
Theo các chuyên gia, vấn đề không chỉ nằm ở số lượng việc làm bị cắt giảm. Điều gây tranh cãi là hàng chục nghìn lao động mất việc đúng thời điểm một nhóm nhỏ trong ngành AI tích lũy khối tài sản khổng lồ, trong khi họ được thông báo rằng AI chính là nguyên nhân khiến họ bị thay thế.
Một số nhà kinh tế cho rằng nguyên nhân thực sự có thể đến từ các yếu tố khác như thuế quan, xung đột địa chính trị tại Trung Đông hay bất ổn kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, về mặt hình ảnh, thông điệp mà công chúng nhìn thấy lại rất khác: một nhóm đang trở nên giàu có không tưởng nhờ công nghệ AI, trong khi nhóm còn lại mất việc vì chính công nghệ đó.
Không khó để tìm thấy tiền lệ cho những gì có thể xảy ra khi khoảng cách này trở nên quá lớn. Năm 2008, cuộc khủng hoảng tài chính bắt nguồn từ hoạt động cho vay lỏng lẻo và các khoản đầu tư rủi ro quá mức trên Phố Wall đã dẫn đến việc chính phủ phải giải cứu chính những ngân hàng gây ra khủng hoảng, trong khi hàng triệu người Mỹ mất việc làm và nhà cửa trong cuộc Đại suy thoái sau đó. Ba năm sau, sự phẫn nộ ấy kết tinh thành phong trào Chiếm Phố Wall (Occupy Wall Street).
Nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn, phong trào Chiếm Phố Wall có thể sẽ trở nên khá nhỏ bé khi đặt cạnh những gì có thể xảy ra. Occupy Wall Street xuất hiện sau một cuộc khủng hoảng, và cốt lõi của sự giận dữ khi đó là câu hỏi ai phải trả giá cho việc khắc phục hậu quả.
Lần này, không có một vụ sụp đổ nào để chỉ mặt gọi tên. Các doanh nghiệp vẫn có lãi, AI đang tạo ra một tầng lớp giàu có mới chỉ sau thời gian ngắn, nhưng các đợt sa thải vẫn diễn ra và AI được viện dẫn là nguyên nhân. Nếu hình ảnh của năm 2008 là: “Chúng tôi đang giải cứu những người đã làm hỏng nền kinh tế trong khi bạn mất việc làm”, thì hình ảnh của hiện tại có thể trở thành: “Chúng tôi đang giàu lên hơn bao giờ hết nhờ chính công nghệ được dùng để thay thế bạn.”
Các công ty như Block, Atlassian hay Cloudflare đã chứng kiến giá cổ phiếu tăng mạnh sau khi công bố cắt giảm nhân sự và nhấn mạnh vai trò của AI. Dù chiến lược này có thể được thị trường hoan nghênh, giới quan sát cho rằng doanh nghiệp cần cân nhắc kỹ thông điệp mà họ gửi tới người lao động và công chúng.
Làn sóng sa thải vì AI được ví như một “thùng thuốc súng” mới của ngành công nghệ, khi hàng chục nghìn lao động mất việc trong lúc tài sản của giới AI tăng vọt. Ảnh minh họa: ChatGPT
