Cách đây 5 năm, các quỹ đầu tư mạo hiểm đổ tiền vào hàng loạt startup Mỹ, từ dịch vụ đăng ký đồ lót theo gói đến phần mềm quản lý lịch làm việc, trao cho họ mức định giá hàng tỷ USD dù phần lớn còn chưa có lợi nhuận.
Đó là giai đoạn bùng nổ của hệ sinh thái khởi nghiệp, được thúc đẩy bởi nguồn vốn giá rẻ và nhu cầu tăng mạnh trong đại dịch. Ngay cả khi Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) bắt đầu nâng lãi suất vào năm 2022 để hạ nhiệt thị trường, nhiều nhà sáng lập vẫn tin rằng doanh nghiệp của họ có thể tăng trưởng đủ nhanh để lý giải cho các mức định giá phình to.
Rồi ChatGPT xuất hiện.
“Khoảnh khắc ChatGPT là khi mọi người nhận ra rằng ngôn ngữ lập trình của thế hệ doanh nhân tiếp theo chính là tiếng Anh”, ông Samir Kaul, đối tác của quỹ đầu tư mạo hiểm Khosla Ventures và là nhà đầu tư sớm vào OpenAI, nói.
“Giờ đây, 50 kỹ sư có thể làm được khối lượng công việc của 500 kỹ sư cách đây 5 năm. Chúng tôi buộc phải đánh giá lại hoàn toàn cách định giá các công ty này”, ông nói.
Trong khi cổ phiếu của các công ty phần mềm niêm yết như Salesforce, ServiceNow hay Workday lao dốc trong năm nay do lo ngại trước làn sóng AI, một cuộc thanh lọc âm thầm hơn đang diễn ra trong thị trường tư nhân.
Làn sóng AI đã hút hơn 250 tỷ USD vốn đầu tư vào OpenAI và Anthropic trước thềm các đợt IPO quy mô lớn được kỳ vọng trong năm nay. Nhưng đồng thời, nó cũng khiến hàng trăm startup được xây dựng trước khi ChatGPT ra đời vào năm 2022 rơi vào thế bế tắc: không thể tiếp cận nguồn vốn mới vì định giá quá cao và công nghệ đã lỗi thời, nhưng cũng chưa đủ khả năng sinh lời để tiến ra thị trường chứng khoán.
Theo dữ liệu của PitchBook, hiện có 857 startup Mỹ được định giá từ 1 tỷ USD trở lên, ngưỡng để được gọi là “kỳ lân”. Tuy nhiên, gần một nửa trong số đó đã không huy động được vòng vốn mới nào trong ba năm qua, khiến các mức định giá trở nên lỗi thời.
PitchBook ước tính các startup gọi vốn lần cuối vào năm 2021 hiện đã mất trung bình 68% giá trị, trong khi những công ty gọi vốn lần cuối vào năm 2022 giảm khoảng 52%.
Hệ quả là hơn 220 công ty từng đạt mức định giá tỷ USD trong giai đoạn bùng nổ đầu tư mạo hiểm nay đã trở thành “kỳ lân ngã ngựa” (fallen unicorns), theo danh sách PitchBook cung cấp độc quyền cho CNBC. Các ước tính này dựa trên nhiều yếu tố như tăng trưởng nhân sự và so sánh với các doanh nghiệp niêm yết cùng ngành.
“Một lượng lớn trong số các công ty này thuộc thời kỳ tiền AI, không chỉ về cấu trúc chi phí mà cả sản phẩm của họ”, ông Immad Akhund, CEO của Mercury, nhận định. Mercury vừa huy động được 200 triệu USD vào tháng trước và hiện cung cấp dịch vụ ngân hàng cho khoảng một phần ba số startup giai đoạn đầu được đầu tư mạo hiểm tại Mỹ.
“Họ đang ở trong tình thế rất khó khăn. Mọi sự chú ý đều đổ dồn vào AI, nên nếu không phải là công ty lấy AI làm trung tâm, bạn phải có các chỉ số kinh doanh thực sự nổi bật mới có thể gọi vốn”, ông nói.
Glossier, Brooklinen, AG1 và những “kỳ lân ngã ngựa”
Danh sách các kỳ lân mất giá bao gồm nhiều thương hiệu nổi tiếng như Glossier, The Farmer’s Dog, Rothy’s, Brooklinen và Savage X Fenty — hãng nội y do ca sĩ Rihanna sáng lập. Đây là những công ty tiêu dùng trực tiếp (direct-to-consumer) từng được xây dựng dựa trên kỳ vọng rằng các nhà bán lẻ kỹ thuật số có thể đạt biên lợi nhuận tương tự các công ty phần mềm.
Danh sách cũng bao gồm AG1, nhà sản xuất thực phẩm bổ sung dạng bột thường xuất hiện trong quảng cáo podcast; nền tảng tư vấn đầu tư tự động Betterment; và chợ vé trực tuyến SeatGeek.
Các doanh nghiệp này trưởng thành trong môi trường mà tốc độ tăng trưởng được định giá cực cao dựa trên hai giả định lớn: lãi suất sẽ duy trì ở mức thấp và startup luôn có thể được mua lại nhờ đội ngũ kỹ sư tài năng.
Tuy nhiên, AI tạo sinh đã làm thay đổi hoàn toàn cục diện đầu tư mạo hiểm, chuyển dòng vốn sang các công ty được xây dựng xoay quanh AI ngay từ đầu, đồng thời khiến nhiều startup cũ không còn khả năng bảo vệ mức định giá trước đây.
Nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất là các công ty phần mềm doanh nghiệp như Calendly. Theo PitchBook, có tới 75 công ty SaaS (phần mềm dưới dạng dịch vụ) nằm trong danh sách kỳ lân ngã ngựa, gấp đôi số lượng doanh nghiệp fintech — nhóm đứng thứ hai.
Điều này phản ánh cả mức định giá khổng lồ mà các công ty phần mềm từng đạt được trong giai đoạn sốt đầu tư năm 2021 lẫn mức độ AI tạo sinh đang làm lung lay nền tảng của ngành.
Ông David Zhu, cựu giám đốc kỹ thuật của DoorDash, cho biết sau “khoảnh khắc ChatGPT”, ông nhìn khắp ngành phần mềm — từ startup, doanh nghiệp được tài trợ bằng tín dụng tư nhân cho tới các tập đoàn SaaS niêm yết — và nhận thấy một cuộc thay đổi ở mức địa chấn đang đến gần.
“Luận điểm của tôi là mọi công ty SaaS doanh nghiệp dựa trên quy trình làm việc sẽ hoặc là bị đảo lộn, hoặc biến mất trong vòng một thập niên tới”, Zhu nói với CNBC.
Mô hình SaaS, vốn dựa trên việc tích hợp sâu vào quy trình làm việc của nhân viên và thường thu phí theo số lượng người dùng, đang bị đe dọa bởi sự trỗi dậy của các tác nhân AI tự động.
Sau khi rời DoorDash, nơi ông quản lý hơn 200 kỹ sư, Zhu thành lập Reevo, một nền tảng AI tự động hóa các bộ phận bán hàng và tiếp thị của doanh nghiệp. Theo ông, các công ty được xây dựng trước thời kỳ AI tạo sinh đang bị kéo lùi bởi bộ máy nhân sự cồng kềnh và phần mềm được thiết kế cho một thế giới chưa có AI, khiến việc chuyển đổi trở nên vô cùng khó khăn.
“Nếu họ không thực hiện một cú xoay chuyển 180 độ và xây dựng lại mọi thứ từ đầu, họ sẽ dần thất bại”, Zhu nhận định. “Điều đó có nghĩa là các nhà đầu tư thà đặt cược vào những doanh nhân mới với mức định giá thấp hơn còn hơn tiếp tục rót tiền vào các startup cũ.”
Những quân cờ domino sắp đổ
Phần lớn trong số 20 kỳ lân ngã ngựa được CNBC liên hệ đều không phản hồi hoặc từ chối bình luận.
Người phát ngôn của hãng sản xuất drone Skydio — công ty được PitchBook ước tính giảm giá trị từ 2,5 tỷ USD xuống còn 509 triệu USD — khẳng định nhận định này “không chính xác và không phản ánh hoạt động kinh doanh hay tốc độ tăng trưởng doanh thu, khách hàng mà Skydio đang ghi nhận”.
Một người phát ngôn của AG1 không đưa ra bình luận chính thức. Tuy nhiên, sau khi CNBC gửi yêu cầu thì Reuters đưa tin công ty đang tìm cách bán một phần hoặc toàn bộ doanh nghiệp với mức định giá khoảng 2 tỷ USD, bao gồm cả nợ.
Theo các nhà đầu tư và nhà sáng lập, nếu một startup chưa gọi được vốn mới kể từ năm 2021 hoặc 2022, khả năng cao là họ sẽ không thể huy động được nữa. Không còn tiếp cận được vốn đầu tư mạo hiểm và cũng chưa đủ điều kiện IPO, con đường khả thi nhất đối với nhiều kỳ lân ngã ngựa là bị thâu tóm với giá chỉ bằng một phần nhỏ so với định giá trước đây.
“Khi thấy một công ty không huy động vốn trong thời gian dài, đó là tín hiệu cảnh báo”, ông Andrew Akers, nhà phân tích của PitchBook, cho biết. Theo ông, điều đó thường đồng nghĩa với việc tốc độ tăng trưởng của doanh nghiệp đang rất chậm hoặc thậm chí âm.
“Một số công ty có thể không gọi vốn vì đang tạo ra lợi nhuận mạnh, nhưng đó chỉ là ngoại lệ. Bên dưới bề mặt, tôi nghĩ vẫn còn rất nhiều quân cờ domino sắp đổ,” ông nói.
Mặt bằng định giá sụp đổ
Một số thương vụ trong năm nay đã cho thấy quá trình tái định giá đang diễn ra.
Vào tháng 2, ứng dụng đầu tư và tiết kiệm Stash được siêu ứng dụng Grab của Singapore mua lại với giá trị doanh nghiệp khoảng 425 triệu USD, thấp hơn đáng kể so với khoảng 660 triệu USD mà các nhà đầu tư từng rót vào công ty.
Cũng trong tháng đó, startup fintech Step được YouTuber MrBeast mua lại với mức giá không được tiết lộ. Giới đầu tư cho rằng con số này thấp hơn nhiều so với khoảng 500 triệu USD mà công ty từng huy động.
“Nhiều doanh nghiệp giờ đơn giản là không còn đáng giá như trước, đó là lý do bạn thấy họ bị mua lại với mức chiết khấu rất sâu,” ông Ryan Falvey của Restive Ventures nhận định.
Theo Falvey, định giá startup hiện đã giảm khoảng sáu lần so với đỉnh năm 2021, khi thị trường sẵn sàng trả mức giá tương đương 50 lần doanh thu tương lai. Điều đó đồng nghĩa một công ty có doanh thu không đổi hiện được định giá thấp hơn khoảng 85% so với cách đây 5 năm.
Trước khi AI xuất hiện, một startup thường có thể được bán cho một tập đoàn công nghệ lớn chỉ vì đội ngũ kỹ sư của mình. Theo Samir Kaul, mỗi kỹ sư khi đó có thể được định giá khoảng 2 triệu USD trong các thương vụ mua lại nhân tài (acqui-hire).
Với 100 kỹ sư, một công ty có thể dễ dàng được định giá từ 200 đến 300 triệu USD.
Nhưng giả định này đã sụp đổ khi các công cụ lập trình AI cho phép những nhóm nhỏ hơn rất nhiều xây dựng sản phẩm tương tự.
“Tại sao OpenAI, Anthropic hay Google không thể làm điều này?”
Theo Falvey, các startup ra đời sau ChatGPT đang vượt xa các đối thủ cũ.
Ông gọi các khoản đầu tư mà quỹ thực hiện trong ba năm gần đây là “những thương vụ tốt nhất từ trước đến nay”.
“Đến năm 2023, chúng tôi nhận thấy các công ty đầu tư sau thời điểm ChatGPT đã kiếm được nhiều tiền hơn phần lớn các công ty được đầu tư trước đó,” Falvey cho biết.
AI tạo sinh có thể sẽ làm giảm đáng kể lượng vốn cần thiết để xây dựng một công ty phần mềm thành công, qua đó thách thức một trong những giả định cốt lõi từng thúc đẩy làn sóng đầu tư mạo hiểm suốt một thập niên qua.
Theo Kaul, nhiều công ty phần mềm truyền thống vẫn dựa vào mô hình tính phí theo số lượng nhân viên sử dụng sản phẩm. Ông cho rằng AI sẽ phá vỡ cách tiếp cận này khi ngày càng nhiều công việc văn phòng được tự động hóa.
Để tồn tại, các nhà cung cấp phần mềm sẽ phải chuyển sang mô hình định giá dựa trên kết quả đầu ra và xây dựng hạ tầng theo hướng “AI từ đầu”.
“Mỗi lần nghe họ thuyết trình, tôi đều hỏi: Tại sao OpenAI, Anthropic hay Google không thể làm việc này?”, Kaul nói. “Và đối với phần lớn trường hợp, câu trả lời là: Họ hoàn toàn có thể.”
Làn sóng các mô hình trí tuệ nhân tạo đã khiến hàng loạt công ty khởi nghiệp đổ vỡ. Ảnh: Getty Images
