Trong nhiều năm, câu chuyện về không gian tại Việt Nam thường gắn với những hình ảnh mang tính biểu tượng: vệ tinh đầu tiên, giấc mơ đưa người Việt vào vũ trụ hay các sứ mệnh khám phá Mặt Trăng và Sao Hỏa. Nhưng tại Space Economy Dialogue diễn ra ngày 31/5 tại Đại học Kinh tế TP.HCM (UEH) trong khuôn khổ Vietnam Space Week 2026, trọng tâm của cuộc thảo luận đã dịch chuyển sang một câu hỏi thực tế hơn nhiều: Việt Nam có thể kiếm tiền từ không gian bằng cách nào?

Với chủ đề “Fly Me to the Moon: Where Space Meets Business”, đây là phiên đối thoại lần đầu tiên về kinh tế không gian – do Saigon Times Foundation, Innovation Services Center (ISC) và STEAMZone đồng tổ chức – quy tụ các chuyên gia quốc tế về kinh tế không gian, thiên văn học, công nghệ vũ trụ và đổi mới sáng tạo, cùng sự tham gia của doanh nghiệp, nhà đầu tư, lãnh đạo đại học và nhà hoạch định chính sách. Nếu như Vietnam Space Week lần trước chủ yếu xoay quanh STEM và cảm hứng khoa học, thì cuộc đối thoại năm nay cho thấy một hướng tiếp cận mới: nhìn không gian như một ngành kinh tế đang hình thành, nơi dữ liệu, công nghệ và nguồn nhân lực có thể tạo ra giá trị không kém gì những hệ thống phóng tên lửa.
Ông Huỳnh Thành Đạt, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, phát biểu khai mạc phiên Space Economy Dialogue tại Vietnam Space Week 2026, ngày 31/5/2026. (Ảnh: BTC)

Phát biểu khai mạc phiên Space Economy Dialogue, ông Huỳnh Thành Đạt – Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ – nhận định rằng việc Vietnam Space Week 2026 chọn kinh tế không gian làm chủ đề trọng tâm là “một lựa chọn kịp thời và đúng thời điểm”, đồng thời nhấn mạnh: “Hôm nay, chúng ta nhìn lên bầu trời không chỉ để ước mơ – mà để hiểu, để làm chủ, và để kiến tạo tương lai.”

 

Từ phải qua: ông Huỳnh Thành Đạt, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ; cựu phi hành gia NASA Michael A. Baker; bà Margarita P. D. Baker, Phiên dịch viên cấp cao tiếng Nga – Anh tại Trung tâm Vũ trụ Johnson, NASA; và ông Lâm Nguyễn Hải Long, Chủ tịch Innovation Services Center (ISC) – một trong ba đơn vị đồng tổ chức Vietnam Space Week 2026 cùng Saigon Times Foundation và STEAMZone, trước giờ khai mạc phiên thảo luận Space Economy Dialogue ngày 31/5/2026. (Ảnh: BTC)

Không phải tên lửa, mà là kỹ năng

Một thông điệp đáng chú ý đến từ ông Michael Koetsier, chuyên gia kinh tế không gian đến từ Vương quốc Anh, từng giữ vị trí Phó Chủ tịch công ty tên lửa Skyrora.

Trong khi nhiều quốc gia mới nổi thường bắt đầu bằng tham vọng sở hữu tên lửa hoặc chương trình phóng vệ tinh riêng, cách tiếp cận mà ông Koetsier đề xuất lại hoàn toàn khác. Theo đó, đối với những nền kinh tế đang phát triển, cơ hội lớn nhất không nằm ở việc xây dựng các hệ thống phóng đắt đỏ mà ở các hoạt động “hạ nguồn” – nơi dữ liệu vệ tinh được chuyển hóa thành các dịch vụ thương mại: quan sát Trái Đất, nông nghiệp chính xác, logistics, dự báo thời tiết, quản lý thiên tai, viễn thông, phân tích dữ liệu hoặc các ứng dụng trí tuệ nhân tạo dựa trên dữ liệu không gian.

Thông điệp này được cô đọng trong một nhận định được nhắc lại nhiều lần: “Hệ thống phóng giá trị nhất trong tương lai sẽ không phải là một quả tên lửa, mà sẽ là một sinh viên tốt nghiệp.” Đằng sau câu nói đó là một tư duy phát triển hoàn toàn khác: thay vì coi cơ sở hạ tầng vật lý là nền tảng, nền kinh tế không gian mới coi kỹ năng và nguồn nhân lực là một dạng hạ tầng chiến lược.

Nếu trước đây các địa phương cạnh tranh thu hút đầu tư bằng cảng biển, sân bay hay khu công nghiệp, thì trong nền kinh tế không gian, các nhà đầu tư lại quan tâm đến nguồn nhân lực. Các câu hỏi dành cho ông Koetsier tại diễn đàn không xoay quanh tên lửa hay vệ tinh, mà tập trung vào việc các nhà đầu tư quốc tế đang tìm kiếm những kỹ năng nào ở lao động địa phương trước khi quyết định rót vốn. Điều đó phản ánh một thực tế mới: trong chuỗi giá trị không gian hiện đại, nhiều việc làm giá trị cao không nằm trong nhà máy chế tạo vệ tinh mà nằm ở các trung tâm dữ liệu, công ty phần mềm, doanh nghiệp phân tích và phòng nghiên cứu ứng dụng.

Ông Michael Koetsier, chuyên gia kinh tế không gian đến từ Vương quốc Anh, cựu Phó Chủ tịch công ty tên lửa Skyrora, trình bày về kinh nghiệm phát triển kinh tế không gian tại Anh trong phiên Space Economy Dialogue, Vietnam Space Week 2026, ngày 31/5/2026. Ảnh: BTC

Không gian không chỉ dành cho kỹ sư

Nếu Michael Koetsier đại diện cho góc nhìn kinh tế và đầu tư, thì Tiến sĩ Josef Schmid – bác sĩ phi hành đoàn NASA – lại mang đến một thông điệp khác, mở rộng cánh cửa cho những người không thuộc khối kỹ thuật. Thông qua khái niệm “SpaceShip Vietnam”, ông khẳng định ngành công nghiệp không gian không thể được xây dựng chỉ bởi các kỹ sư hàng không vũ trụ hay phi hành gia. Đằng sau mỗi sứ mệnh không gian là sự tham gia của các chuyên gia y tế, nhà khoa học dữ liệu, luật sư, nhà giáo dục, doanh nhân, nhà hoạch định chính sách và cả những người làm truyền thông.

Các lĩnh vực như y sinh học không gian, phân tích dữ liệu sức khỏe, giáo dục STEM, bảo hiểm, tài chính, quản trị dự án hay truyền thông khoa học đều có thể trở thành những phân ngành mới trong hệ sinh thái kinh tế không gian. Thông điệp này đặc biệt phù hợp với bối cảnh diễn đàn được tổ chức tại UEH – đối tác chiến lược (Strategic Partner) của Vietnam Space Week 2026. Nó cho thấy không gian đang dần trở thành câu chuyện của toàn bộ nền kinh tế, chứ không chỉ của giới kỹ sư.

Kiếm tiền trước hay đầu tư tri thức trước?

Một trong những cuộc tranh luận thú vị nhất tại diễn đàn liên quan đến triết lý phát triển. Trong khi ông Michael Koetsier nhấn mạnh việc tạo ra doanh thu từ các ứng dụng hạ nguồn, nhà vật lý thiên văn Nguyễn Lương Quang từ CEA Saclay (Pháp) lại đặt trọng tâm vào khoa học cơ bản. Theo ông, một nền kinh tế không gian bền vững không thể chỉ dựa trên các ứng dụng thương mại ngắn hạn. Nếu không đầu tư cho nghiên cứu nền tảng, mọi thành tựu công nghệ về lâu dài đều có nguy cơ trở thành “những tòa nhà xây trên cát”.

Quan điểm này nhận được sự cộng hưởng từ Giáo sư Kohno Kotaro (Đại học Tokyo), người tham gia các dự án thiên văn học quy mô lớn như đài thiên văn TAO và mạng lưới ALMA. Lịch sử phát triển công nghệ cho thấy nhiều đột phá thương mại ngày nay – từ cảm biến hình ảnh, xử lý tín hiệu đến công nghệ quang học tiên tiến – đều bắt nguồn từ những nghiên cứu từng bị xem là “không có giá trị kinh tế”.

Điều đó đặt ra một bài toán mà nhiều quốc gia đang phát triển phải đối mặt: với ngân sách R&D của Việt Nam chỉ ở mức 0,4% GDP, nguồn lực hạn chế nên được ưu tiên cho khoa học cơ bản hay cho các ngành ứng dụng có khả năng tạo doanh thu nhanh hơn? Câu trả lời có lẽ nằm ở sự phân tách rõ ràng ba tầng R&D: Nhà nước bao cấp cho khoa học cơ bản, doanh nghiệp và đại học dẫn dắt ứng dụng, và lấy doanh thu từ công nghiệp hạ nguồn để nuôi lại nền móng tri thức.

Từ người mua công nghệ đến người bán công nghệ

Tín hiệu đáng chú ý nhất tại Space Economy Dialogue có lẽ không nằm ở những bài phát biểu mà ở chính các câu hỏi từ cộng đồng doanh nghiệp. Một ví dụ điển hình: Công ty cổ phần Tierra – vốn kinh doanh trang sức kim cương – đã đặt câu hỏi cho ông Michael Koetsier về việc vật liệu kim cương công nghệ CVD (lắng đọng hơi hóa học) có thể tham gia vào chuỗi cung ứng “New Space” như thế nào, từ cảm biến chịu bức xạ, vật liệu quang học đến linh kiện công nghệ cao. Họ không hỏi về giáo dục STEM hay truyền cảm hứng, mà hỏi về mô hình kinh doanh tối ưu để vừa duy trì dòng tiền ngắn hạn, vừa xây dựng năng lực R&D dài hạn nhằm trở thành nhà cung ứng Tier-2/Tier-3 cho các tập đoàn phóng vệ tinh tư nhân.

Đó là những câu hỏi vượt xa phạm vi của cảm hứng khoa học. Chúng phản ánh một sự thay đổi tư duy: từ việc học hỏi công nghệ không gian sang tìm cách trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị toàn cầu của ngành này. Các chuyên gia – từ phi hành gia, bác sĩ NASA đến nhà thiên văn học – cũng lần lượt trả lời những câu hỏi chuyên sâu về vật liệu quang học cho kính viễn vọng không gian, về khả năng chống bức xạ của chip kim cương CVD cho các sứ mệnh dài ngày, và về tiềm năng ứng dụng trong hệ thống hỗ trợ sự sống hay thiết bị y tế đeo cho phi hành gia.

Trao đổi  sau sự kiện, ông Michael Koetsier – diễn giả chính của phiên Space Economy Dialogue, chuyên gia kinh tế không gian đến từ Vương quốc Anh và cựu Phó Chủ tịch công ty tên lửa Skyrora – nhận xét: “Space Economy Dialogue hôm 31-5 là điểm nhấn tuyệt vời của cả tuần lễ. Phiên thảo luận đã làm rất tốt việc kết nối ba trụ cột – chính phủ, doanh nghiệp và giới học thuật – để cùng tập trung vào những cơ hội to lớn đang mở ra cho Việt Nam, đặc biệt ở mảng hạ nguồn (downstream). Số lượng câu hỏi sôi nổi từ phía doanh nghiệp địa phương cho thấy thị trường thực sự sẵn sàng dấn thân.”

 

Real Space Talk: Khi phi hành gia bước lên sân khấu với giỏ rau chợ Bến Thành

Buổi chiều cùng ngày, gần 1.000 sinh viên tại hội trường UEH đã chứng kiến một khoảnh khắc khó quên: cựu phi hành gia NASA Michael A. Baker – người có 965 giờ làm việc trong không gian qua bốn sứ mệnh tàu con thoi, từng chỉ huy sứ mệnh lịch sử STS-81 lên trạm Mir – bước lên sân khấu trong bộ đồ bay xanh đặc trưng của NASA, một tay xách chiếc giỏ tre đan với xoài và rau Việt Nam, như vừa ghé ngang Chợ Bến Thành trước khi bước vào không gian. Hình ảnh ấy tái hiện chính xác poster của Vietnam Space Week 2026, gửi gắm thông điệp: vũ trụ không xa xôi – nó bắt đầu từ những gì gần gũi nhất, bữa ăn, phiên chợ, đời thường của người Việt.

Trong phiên Real Space Talk tại TP. Hồ Chí Minh, ông Baker kể lại hành trình bay của mình: khoảnh khắc động cơ phóng rung chuyển, cảm giác mất trọng lượng đầu tiên, và lần đầu nhìn Trái Đất từ độ cao 400 km. Bên cạnh ông, Tiến sĩ Josef Schmid – người tiên phong ứng dụng công nghệ hologram lên Trạm Vũ trụ ISS – trả lời câu hỏi: làm sao một bác sĩ có thể khám bệnh trên ISS mà chưa từng rời mặt đất?

Phần sôi động nhất đến từ chính khán phòng. Sinh viên xếp hàng trước micro, đặt những câu hỏi từ khoa học đến đời thường: Cảm giác mất trọng lượng có đau không? Ăn uống và ngủ thế nào trên ISS? Khi nhìn Trái Đất từ ngoài vũ trụ, ông thấy gì? Người Việt có cơ hội trở thành phi hành gia không? Mỗi câu hỏi đều được Baker và Schmid trả lời tận tình.

Chính ông Michael Koetsier sau đó nhận xét: “Chiều sâu và sự tinh tế trong câu hỏi của các sinh viên cho thấy họ không chỉ lắng nghe chăm chú, mà thực sự đang nghiêm túc cân nhắc về sự nghiệp trong lĩnh vực không gian. Năng lượng trong căn phòng cho thấy nền kinh tế không gian của Việt Nam có một tương lai rất tươi sáng và đầy động lực.”
Cựu phi hành gia NASA Michael A. Baker bước lên sân khấu trong bộ đồ bay xanh đặc trưng của NASA, với chiếc giỏ tre đan đựng xoài và rau trên tay – như vừa ghé ngang một phiên chợ Việt Nam trước khi bước vào không gian, mở đầu cuộc giao lưu đầy cảm hứng với gần 1.000 sinh viên tại phiên Real Space Talk, Vietnam Space Week 2026, chiều ngày 31/5/2026, tại Đại học Kinh tế TP.HCM (UEH). (Ảnh: BTC)

Bầu trời không còn là giới hạn

Trong bối cảnh nền kinh tế không gian toàn cầu được dự báo đạt quy mô hàng nghìn tỷ USD trong những thập niên tới, câu hỏi đặt ra cho Việt Nam có lẽ không còn là khi nào có tên lửa riêng hay phi hành gia riêng. Câu hỏi quan trọng hơn là: Việt Nam sẽ bán sản phẩm, dịch vụ và tri thức gì cho ngành công nghiệp đó?

Space Economy Dialogue chưa đưa ra câu trả lời cuối cùng. Nhưng ít nhất, diễn đàn đã đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý trong cách nhìn về không gian tại Việt Nam: từ biểu tượng của khám phá khoa học sang một lĩnh vực kinh tế thực sự, nơi cơ hội không chỉ nằm trên quỹ đạo mà còn nằm trong dữ liệu, công nghệ, giáo dục và nguồn nhân lực ngay trên mặt đất.

Thông điệp của Vietnam Space Week 2026 – “The Sky Is No Longer the Limit” – không chỉ là khẩu hiệu của một sự kiện. Đó là lời mời gọi gửi đến cả một thế hệ trẻ Việt Nam: hãy dám mơ lớn, hãy dám chạm tới những điều tưởng như xa nhất. Bởi khi một cựu phi hành gia NASA đặt giỏ rau chợ Bến Thành xuống cạnh micro và bắt đầu câu chuyện của mình, tất cả đều hiểu: cánh cửa vào nền kinh tế không gian đã mở ra, và nó bắt đầu ngay từ hôm nay, ngay từ những con người Việt Nam đầy khát vọng.

Các diễn giả và khách mời chụp ảnh lưu niệm tại phiên Space Economy Dialogue, Vietnam Space Week 2026, sáng ngày 31/5/2026, tại Đại học Kinh tế TP.HCM (UEH) – đối tác chiến lược (Strategic Partner) của sự kiện. (Ảnh: BTC)

Sinh viên hào hứng đặt câu hỏi cho cựu phi hành gia NASA Michael A. Baker và Tiến sĩ Josef Schmid tại phiên Real Space Talk, Vietnam Space Week 2026, chiều ngày 31/5/2026, tại Đại học Kinh tế TP.HCM (UEH). (Ảnh: BTC)