Năng lượng, bán dẫn và không gian trở thành các trụ cột hợp tác mới
Chuyến thăm chính thức Việt Nam đầu tiên của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi kể từ khi nhậm chức hồi tháng 10 năm ngoái diễn ra trong bối cảnh khu vực châu Á đang đối mặt hàng loạt biến động địa chính trị: giá dầu leo thang vì xung đột Trung Đông, chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục đứt gãy và cuộc cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt giữa các cường quốc.
Vì vậy, việc Tokyo và Hà Nội công bố loạt thỏa thuận hợp tác mới trong tuần này không đơn thuần là mở rộng quan hệ song phương, mà phản ánh nỗ lực của cả hai nước nhằm xây dựng một chuỗi cung ứng an toàn hơn trong các lĩnh vực chiến lược.
Trong cuộc hội đàm với Thủ tướng Lê Minh Hưng tại Hà Nội ngày 2/5, bà Takaichi cam kết thúc đẩy hợp tác sâu hơn với Việt Nam trong các lĩnh vực năng lượng, khoáng sản quan trọng, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và công nghệ không gian.
Hai bên đã ký 6 thỏa thuận hợp tác, trải rộng từ hạ tầng, nông nghiệp đến không gian.
“Cả hai bên xác định an ninh kinh tế là lĩnh vực ưu tiên mới trong hợp tác song phương”, bà Takaichi nói sau cuộc họp. Trong chuyến thăm kết thúc vào ngày 3/5/2026, Thủ tướng Takaichi Sanae cũng đã có các cuộc hội đàm và hội kiến Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn.
Năng lượng trở thành ưu tiên cấp bách
Một trong những nội dung đáng chú ý nhất của chuyến thăm là vấn đề an ninh năng lượng.
Việt Nam đang tìm kiếm nguồn hỗ trợ từ Nhật Bản và các đối tác khác trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông khiến giá dầu tăng mạnh và làm gián đoạn nguồn cung toàn cầu.
Theo Thủ tướng Lê Minh Hưng, trong khuôn khổ sáng kiến Power Asia Initiative trị giá 10 tỷ USD, Nhật Bản sẽ hỗ trợ sắp xếp nguồn dầu thô cho Nhà máy lọc hóa dầu Nghi Sơn — một trong những cơ sở lọc dầu lớn nhất Việt Nam.
Động thái này cho thấy Tokyo đang muốn đóng vai trò lớn hơn trong việc đảm bảo an ninh năng lượng cho Đông Nam Á, đặc biệt khi Nhật Bản cũng phụ thuộc lớn vào nguồn năng lượng nhập khẩu.
Trong bài phát biểu tại Đại học Quốc gia Hà Nội, bà Takaichi nhấn mạnh Nhật Bản và ASEAN cần phối hợp chặt hơn để xây dựng chuỗi cung ứng năng lượng ổn định hơn.
Bán dẫn: mảnh ghép quan trọng trong chiến lược giảm phụ thuộc Trung Quốc
Dù năng lượng thu hút nhiều chú ý, giới quan sát cho rằng điểm đáng chú ý hơn nằm ở bán dẫn — lĩnh vực đang trở thành ưu tiên chiến lược của cả Việt Nam và Nhật Bản.
Tokyo đang tìm cách giảm phụ thuộc vào Trung Quốc trong chuỗi cung ứng chip và đất hiếm, trong khi Việt Nam muốn tận dụng làn sóng dịch chuyển sản xuất công nghệ cao.
Thực tế, hợp tác bán dẫn giữa hai nước đã tăng tốc từ trước chuyến thăm lần này.
Tháng 11/2023, tại kỳ họp lần thứ sáu của Ủy ban hỗn hợp Việt Nam – Nhật Bản về công nghiệp, thương mại và năng lượng, hai bên đã thống nhất thúc đẩy các ngành công nghệ tương lai như bán dẫn, AI, công nghệ sinh học và không gian. Hai bên cũng thành lập nhóm công tác chung để thúc đẩy các dự án cụ thể.
Cũng trong chuyến thăm Nhật Bản cuối năm 2023, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã gặp hàng loạt tập đoàn chip lớn của Nhật như Renesas, Rapidus, Tokyo Electron, Denso nhằm thúc đẩy đầu tư vào Việt Nam. Đến tháng 2/2025, Việt Nam và Nhật Bản tiếp tục tổ chức Chương trình hợp tác bán dẫn Việt Nam – Nhật Bản tại Hà Nội.
Tại sự kiện này, Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) cho biết Renesas hiện vận hành trung tâm R&D lớn nhất toàn cầu của hãng tại Việt Nam với khoảng 1.500 kỹ sư. Hai nước cũng thúc đẩy đào tạo nhân lực bán dẫn để phục vụ nhu cầu ngày càng lớn của Nhật Bản.
Điều này cho thấy Tokyo không chỉ muốn đầu tư vốn mà còn đang tìm kiếm nguồn nhân lực kỹ thuật từ Việt Nam trong bối cảnh Nhật thiếu lao động công nghệ cao.
Hợp tác không gian âm thầm nhưng tăng tốc mạnh
Ít được chú ý hơn nhưng không kém phần quan trọng là lĩnh vực không gian.
Trong chuyến thăm lần này, hai nước tiếp tục ký thêm thỏa thuận về hợp tác không gian, nối dài quan hệ đã kéo dài gần hai thập kỷ.
Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST) cho biết họ đã hợp tác với Cơ quan Thám hiểm Hàng không Vũ trụ Nhật Bản (JAXA) từ năm 2006.
Nhờ sự hỗ trợ của Nhật Bản, Việt Nam đã phát triển ba vệ tinh “Made in Vietnam” gồm PicoDragon (2013), NanoDragon (2019), và MicroDragon (2021). Cả ba đều được JAXA hỗ trợ phóng lên quỹ đạo.
Tháng 11/2023 tại Nhật Bản, VAST và JAXA tiếp tục ký thỏa thuận nghiên cứu tính khả thi cho các dự án khoa học không gian mới.
Đầu tháng 5 năm nay, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản cùng JAXA, JICA, JETRO và phía Việt Nam còn đồng tổ chức Diễn đàn Hợp tác Không gian Việt – Nhật 2026, thu hút hơn 800 đại biểu từ chính phủ, trường đại học và doanh nghiệp hai nước.
Điều này cho thấy hợp tác không gian Việt – Nhật đang chuyển từ hỗ trợ phát triển vệ tinh sang giai đoạn thương mại hóa và mở rộng sang khu vực tư nhân.
Quan hệ song phương bước vào giai đoạn mới
Nhật Bản hiện là nhà cung cấp ODA lớn nhất cho Việt Nam và là một trong những đối tác đầu tư lớn nhất.
Thương mại song phương năm ngoái lần đầu vượt mốc 50 tỷ USD.
Hai nước hiện đặt mục tiêu nâng kim ngạch thương mại lên 60 tỷ USD vào năm 2030 và nâng đầu tư Nhật Bản vào Việt Nam lên 5 tỷ USD mỗi năm.
Dù vốn đầu tư mới từ Nhật vào Việt Nam trong quý I/2026 giảm mạnh 75%, xuống còn 233 triệu USD, cam kết đầu tư cho cả năm lại tăng gần 20%.
Điều đó cho thấy doanh nghiệp Nhật vẫn coi Việt Nam là mắt xích quan trọng trong chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng ngoài Trung Quốc.
Và nếu trước đây quan hệ Việt – Nhật chủ yếu xoay quanh ODA, sản xuất truyền thống và hạ tầng, thì giờ đây trọng tâm đang dịch chuyển sang các lĩnh vực có giá trị cao hơn: năng lượng, chip bán dẫn, đất hiếm và công nghệ không gian — những ngành có thể định hình vị thế của cả hai nền kinh tế trong thập kỷ tới.
Tổng bí thư kiêm Chủ tịch nước Tô Lâm (bên phải) tiếp Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi tại Hà Nội. Ảnh: Reuters
Thủ tướng Việt Nam Lê Minh Hưng (bên phải) bắt tay người đồng cấp Nhật Bản Sanae Takaichi tại lễ đón tại Hà Nội ngày 2/5/2026. Ảnh: AFP
