Lần đầu tiên tại Mỹ, một lễ trao giải dành riêng cho nhạc có sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI) được tổ chức tại Los Angeles. Sự kiện tôn vinh những người đứng sau các giọng ca ảo, đồng thời phơi bày cuộc tranh luận ngày càng gay gắt về quyền tác giả, giá trị sáng tạo và sinh kế của người làm nhạc.
Giọng ca ảo nhận ba giải thưởng lớn
Ngày 13-11, nhà hát The Mayan ở trung tâm Los Angeles trở thành nơi diễn ra lễ trao giải AI Music Awards đầu tiên tại Mỹ. Sự kiện do Sonic Intelligence Academy tổ chức, nhằm tôn vinh các cá nhân và dự án sử dụng AI trong sáng tác, sản xuất hoặc trình diễn âm nhạc.
Tâm điểm của đêm trao giải là Xania Monet, nghệ sĩ R&B được tạo dựng bằng AI. Nhân vật ảo này giành cả ba giải thưởng quan trọng: Nghệ sĩ AI của năm, Ca khúc AI của năm và Album AI của năm. Tác phẩm mang về chiến thắng là “How Was I Supposed to Know?”.
Đằng sau Xania Monet là Telisha “Nikki” Jones, nhạc sĩ kiêm nhà thơ người Mỹ. Jones cho biết bà tự viết toàn bộ lời bài hát, sau đó sử dụng AI để chuyển những câu chữ thành giai điệu và giọng hát.
“Tôi nghĩ nhạc AI là một điều mới mẻ mà mọi người cần làm quen. Tôi không nghĩ xu hướng này sẽ biến mất trong thời gian tới,” Jones nói với Reuters trước lễ trao giải.
Trong cuộc phỏng vấn với CBS News năm 2025, Jones từng mô tả Xania là phần mở rộng của chính mình và xem nhân vật này như một con người thực. Những ca từ của Xania bắt nguồn từ thơ và trải nghiệm cá nhân của bà, trong đó có nỗi đau mất cha khi mới 8 tuổi. Ca khúc “How Was I Supposed to Know?” cũng lấy cảm hứng từ biến cố này.
Xania Monet từng trở thành nghệ sĩ AI đầu tiên được Billboard ghi nhận trên các bảng xếp hạng phát thanh tại Mỹ. Năm 2025, nhân vật ảo này ký hợp đồng thu âm trị giá nhiều triệu USD với Hallwood Media sau khi nhận được sự quan tâm từ nhiều hãng đĩa.
Thành công đó cho thấy một nghệ sĩ không có hình hài ngoài đời vẫn có thể thu hút người nghe, tạo doanh thu và tham gia thị trường âm nhạc thương mại. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là ai mới thực sự đứng sau thành công ấy: người viết lời, người điều khiển công cụ AI hay chính hệ thống tạo ra giọng hát và giai điệu?
Con người phía sau những giọng ca ảo
Tại lễ trao giải, nhà sản xuất âm nhạc Drake Murphy đưa ra thông điệp khi trao giải Ca khúc hip-hop AI xuất sắc nhất: “Trong một thế giới mà mọi người đều gọi AI là giả tạo, con người đứng phía sau nó là có thật.”
Đây cũng là lập luận của nhiều nghệ sĩ tham dự. Họ cho rằng AI không nhất thiết thay thế quá trình sáng tác, mà có thể giúp những người có ý tưởng nhưng thiếu kỹ năng thanh nhạc, phối khí hoặc sản xuất biến câu chuyện của mình thành một bài hát hoàn chỉnh.
Nghệ sĩ J. Frequency, một ứng viên tại lễ trao giải được Reuters phỏng vấn, cho rằng công việc sáng tạo phía sau những sản phẩm này đòi hỏi nhiều nỗ lực hơn người ngoài hình dung. “Nghệ thuật vẫn là nghệ thuật, và tôi nghĩ đây chỉ là một cách biểu đạt khác,” người này nói.
Sonic Intelligence Academy xây dựng hệ thống phân loại theo mức độ tham gia của AI, gồm nhạc được AI hỗ trợ, nhạc kết hợp giữa con người và AI, và nhạc được tạo hoàn toàn bằng AI. Ở nhóm cuối, con người chủ yếu đưa ra yêu cầu, định hướng và lựa chọn kết quả do hệ thống tạo ra. Sự phân loại này phản ánh khác biệt đáng kể giữa một nhạc sĩ dùng AI để phối khí cho ca khúc do mình viết và một sản phẩm có cả ca từ, giai điệu, giọng hát lẫn bản phối đều do máy tạo ra.
Lễ trao giải có hơn 20 hạng mục, từ nghệ sĩ, ca khúc, album, nhà sản xuất, video âm nhạc đến các thể loại R&B, đồng quê, gospel, pop, rock, hip-hop và jazz. Theo ban tổ chức, những nghệ sĩ đã được xác minh trong hệ thống Sonic Intelligence Academy tham gia đề cử và bỏ phiếu chọn người chiến thắng, nhưng không được bỏ phiếu cho tác phẩm của chính mình.
Dù vậy, đây vẫn là giải thưởng do một tổ chức chuyên về nhạc AI khởi xướng, chưa phải sự công nhận của toàn ngành công nghiệp âm nhạc.
Nhạc AI tăng nhanh, bản quyền thêm căng thẳng
Lễ trao giải diễn ra trong lúc số lượng nhạc tạo bằng AI tăng mạnh trên các nền tảng phát trực tuyến, kéo theo lo ngại về bản quyền và cơ hội việc làm của nghệ sĩ.
Theo số liệu Deezer công bố tháng 7-2026, số ca khúc được tạo hoàn toàn bằng AI tải lên nền tảng đạt trung bình khoảng 90.000 bản mỗi ngày trong tháng 6, chiếm hơn 50% tổng số nhạc mới được gửi lên vào những ngày cao điểm. Con số này tăng mạnh so với khoảng 10.000 bản mỗi ngày hồi đầu năm 2025.
Tuy nhiên, nhạc AI chỉ chiếm khoảng 1-3% tổng lượt nghe trên Deezer. Công ty cho biết 85% lượt phát trực tuyến các ca khúc hoàn toàn do AI tạo ra trong năm 2025 bị xác định là gian lận, chủ yếu nhằm thao túng lượt nghe để nhận tiền bản quyền. Deezer đã triển khai công nghệ nhận diện, gắn nhãn và loại các tác phẩm này khỏi hệ thống đề xuất tự động.
Sự chênh lệch giữa lượng nhạc được tải lên và lượt nghe cho thấy nguồn cung tăng nhanh chưa đồng nghĩa với việc người nghe chuyển sang nhạc AI tương ứng. Dù vậy, lượng nội dung khổng lồ được tạo ra với chi phí thấp có thể làm gia tăng cạnh tranh, gây sức ép lên nghệ sĩ độc lập và buộc các nền tảng phải tìm cách phân biệt sản phẩm do con người sáng tác với sản phẩm do máy tạo ra.
Tranh chấp bản quyền cũng ngày càng gay gắt. Sony Music và Warner Music đã kiện Anthropic, cáo buộc công ty sử dụng trái phép lời bài hát có bản quyền để huấn luyện mô hình Claude. Trong phiên tranh luận tháng 10-2026, các nhà xuất bản âm nhạc cho rằng hệ thống AI có thể tạo ra lời bài hát cạnh tranh trực tiếp với tác phẩm của nhạc sĩ. Anthropic lập luận việc sử dụng dữ liệu để huấn luyện AI thuộc phạm vi sử dụng hợp lý theo luật bản quyền Mỹ. Thẩm phán chưa đưa ra phán quyết.
Ngày 9-11, các chủ sở hữu bản quyền liên quan đến Elvis Presley và nhà xuất bản âm nhạc đứng sau nhiều ca khúc của Eminem tiếp tục kiện công ty tạo nhạc AI Suno tại Mỹ. Họ cáo buộc Suno sử dụng trái phép tác phẩm có bản quyền để huấn luyện hệ thống. Suno bác bỏ cáo buộc và cho biết đã áp dụng các biện pháp kiểm soát việc sử dụng tên nghệ sĩ, ca khúc và dữ liệu âm thanh.
Trọng tâm tranh chấp không chỉ là việc AI có thể tạo ra ca khúc giống phong cách của một nghệ sĩ nổi tiếng hay không. Vấn đề còn nằm ở nguồn dữ liệu huấn luyện, quyền sử dụng tác phẩm của nhạc sĩ và cách phân chia tiền bản quyền khi sản phẩm do AI tạo ra được khai thác thương mại.
Ai sở hữu tác phẩm do AI tạo ra?
Luật bản quyền Mỹ không mặc nhiên công nhận mọi sản phẩm do AI tạo ra là tác phẩm được bảo hộ. Trong báo cáo công bố tháng 1-2025, Văn phòng Bản quyền Mỹ kết luận tác phẩm có sử dụng AI vẫn có thể được bảo hộ nếu con người quyết định đủ các yếu tố biểu đạt mang tính sáng tạo. Tuy nhiên, chỉ đưa ra câu lệnh cho AI không đủ để xác lập quyền tác giả đối với phần nội dung do máy tạo ra.
Cơ quan này cũng khẳng định việc sử dụng AI như công cụ hỗ trợ sáng tác không tự động khiến tác phẩm mất khả năng được bảo hộ bản quyền.
Quy định đó đặt ra câu hỏi đối với những nghệ sĩ như Xania Monet: phần nào thuộc về người viết lời, phần nào do AI tạo ra và quyền sở hữu được xác định thế nào khi giọng hát, giai điệu hoặc bản phối không do con người trực tiếp thực hiện?
Tác động kinh tế của xu hướng này cũng đáng chú ý. Nghiên cứu do Liên đoàn Quốc tế các Hiệp hội Tác giả và Nhà soạn nhạc (CISAC) phối hợp với hãng tư vấn PMP Strategy công bố năm 2024 dự báo nhạc tạo bằng AI có thể chiếm khoảng 20% doanh thu của các nền tảng phát nhạc trực tuyến vào năm 2028. Trong kịch bản không có thay đổi về cơ chế bảo vệ quyền lợi, 24% doanh thu của những người sáng tạo âm nhạc có nguy cơ bị ảnh hưởng, tương đương khoảng 4 tỷ euro riêng trong năm 2028.
AI mở rộng cơ hội sáng tác cho những người không có khả năng chơi nhạc cụ, ca hát hay sản xuất âm thanh chuyên nghiệp. Nhưng chính công nghệ này cũng có thể làm giảm giá trị lao động của những người đã dành nhiều năm rèn luyện các kỹ năng đó.
Lễ trao giải tại Los Angeles chưa thể giải quyết những tranh cãi về bản quyền hay tương lai việc làm trong ngành âm nhạc. Tuy nhiên, việc các giọng ca ảo bước lên thảm đỏ cho thấy nhạc AI đã vượt khỏi phạm vi thử nghiệm công nghệ để trở thành một phần của thị trường giải trí.
Câu hỏi không còn đơn thuần là máy móc có thể tạo ra một bài hát hay hay không, mà là khi con người và AI cùng tham gia sáng tạo, ai được công nhận là tác giả, ai được trả công và ai chịu trách nhiệm đối với sản phẩm cuối cùng.
Nghệ sĩ AI Xania Monet. Ảnh: NME
Eminem biểu diễn tại Lễ trao giải Video âm nhạc MTV 2024 ở Elmont, New York, Mỹ, ngày 11-9-2024. Ngày 9-11, các chủ sở hữu bản quyền liên quan đến nhà xuất bản âm nhạc đứng sau nhiều ca khúc của Eminem tiếp tục kiện công ty tạo nhạc AI Suno tại Mỹ, cáo buộc Suno sử dụng trái phép tác phẩm có bản quyền để huấn luyện hệ thống. Ảnh: Reuters
