Kính viễn vọng không gian Swift của Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA) đã rơi trở lại Trái Đất ngoài tầm kiểm soát ngày 4-11, khép lại hành trình hoạt động kéo dài 22 năm, sau khi nỗ lực dùng tàu vũ trụ tư nhân đưa thiết bị lên quỹ đạo cao hơn để kéo dài tuổi thọ thất bại.
Theo nhà theo dõi vệ tinh Jonathan McDowell, dẫn dữ liệu của Lực lượng Không gian Mỹ, kính viễn vọng nặng khoảng 1.450 kg đi vào khí quyển Trái Đất lúc 7 giờ 39 phút sáng 4-11 theo giờ miền Đông nước Mỹ (12 giờ 39 phút GMT), phía trên khu vực phía bắc đảo Sumatra, Indonesia.
Vụ rơi được dự báo không gây nhiều tác động trên mặt đất. NASA ước tính phần lớn thiết bị có kích thước tương đương một chiếc xe buýt nhỏ đã cháy rụi khi đi vào khí quyển. Xác suất các mảnh vỡ còn sót lại gây thương tích cho con người được cơ quan này ước tính chỉ khoảng 1/2.100.
Một số video lan truyền trên mạng xã hội dường như ghi lại cảnh kính viễn vọng bốc cháy khi lao vào khí quyển, nhưng hình ảnh này chưa được xác minh độc lập.
Swift, tên đầy đủ là Swift Gamma-Ray Burst Explorer, được phóng lên quỹ đạo Trái Đất vào tháng 11-2004, với nhiệm vụ ban đầu kéo dài hai năm nhằm nghiên cứu các vụ nổ tia gamma (GRB) – những vụ nổ mạnh nhất trong vũ trụ. Tên gọi Swift không phải từ viết tắt mà thể hiện khả năng chuyển hướng quan sát nhanh của thiết bị.
S. Bradley Cenko, nhà khoa học chủ nhiệm sứ mệnh Swift tại Trung tâm Chuyến bay Không gian Goddard của NASA ở bang Maryland, cho biết kính viễn vọng được thiết kế để phát hiện và xác định vị trí các vụ nổ tia gamma, sau đó truyền thông tin đến những đài quan sát khác rồi nhanh chóng xoay kính thiên văn về phía nguồn phát để ghi hình trước khi ánh sáng tàn dư biến mất. Toàn bộ quá trình thường chỉ mất khoảng một phút.
Ngoài các vụ nổ tia gamma, Swift còn nghiên cứu nhiều thiên thể và hiện tượng vũ trụ khác, từ các vụ nổ siêu tân tinh ở xa, hố đen đang hút vật chất đến tiểu hành tinh và sao chổi trong Hệ Mặt Trời.
Thiết bị tiếp tục hoạt động hiệu quả trong khoảng 20 năm sau khi kết thúc thời gian thực hiện nhiệm vụ ban đầu. Lần quan sát khoa học cuối cùng của Swift diễn ra ngày 20-10-2026.
Năm 2018, kính viễn vọng được đổi tên thành Đài quan sát Neil Gehrels Swift, theo tên nhà khoa học chủ nhiệm đầu tiên của sứ mệnh, người qua đời một năm trước đó.
Shawn Domagal-Goldman, Giám đốc Bộ phận Vật lý thiên văn của NASA, nhận định Swift mang lại hiệu quả đầu tư vượt xa kỳ vọng. Thiết bị được thiết kế cho nhiệm vụ chính kéo dài hai năm nhưng đã hoạt động hiệu quả hơn 10 lần khoảng thời gian này.
Theo ông, Swift góp phần quan trọng giúp giới khoa học hiểu rõ hơn về vũ trụ luôn biến đổi, đồng thời thúc đẩy một bước tiến trong ngành vật lý thiên văn khi cho thấy tầm quan trọng của khả năng quan sát và phản ứng nhanh đối với cộng đồng nghiên cứu.
Trong suốt thời gian hoạt động, Swift đã quan sát hơn 2.000 vụ nổ tia gamma và 1.400 vụ nổ siêu tân tinh. Kết quả khoa học của kính viễn vọng có thể còn nhiều hơn nếu kế hoạch giải cứu bằng tàu vũ trụ tư nhân thành công.
Tháng 9-2025, NASA trao hợp đồng trị giá 30 triệu USD cho công ty Katalyst Space, có trụ sở tại bang Arizona, để thiết kế, phóng và vận hành một tàu vũ trụ robot tiếp cận Swift, sau đó đẩy kính viễn vọng lên quỹ đạo cao hơn nhằm kéo dài thời gian hoạt động vào thời điểm Swift đang dần hạ thấp quỹ đạo do lực cản khí quyển.
Ngày 3-7-2026, công ty phóng LINK, tàu vũ trụ bảo dưỡng robot có kích thước tương đương một chiếc tủ lạnh và được trang bị ba cánh tay cơ học. Kế hoạch ban đầu là tiếp cận và bắt giữ Swift vào tháng 8 để thực hiện thao tác nâng quỹ đạo.
Tuy nhiên, kế hoạch không thành công do LINK gặp trục trặc ở hệ thống động lực và các bánh đà phản ứng dùng để duy trì hướng bay. Những sự cố này khiến tàu không thể thực hiện cuộc gặp với Swift. Bản thân LINK cũng rơi trở lại Trái Đất ngày 25-9.
Dù vậy, NASA đánh giá nỗ lực này vẫn mang lại giá trị cho chương trình phát triển công nghệ bảo dưỡng tàu vũ trụ.
Domagal-Goldman cho biết ngay từ đầu, đây đã là một nhiệm vụ có rủi ro cao nhưng cũng hứa hẹn phần thưởng lớn. Theo ông, nỗ lực nâng quỹ đạo Swift vẫn có ý nghĩa ngay cả khi không thành công, bởi dự án giúp Mỹ thúc đẩy công nghệ bảo dưỡng tàu vũ trụ, thử nghiệm khả năng thực hiện nhiệm vụ trong thời gian chưa từng có tiền lệ và cải thiện phương thức kéo dài thời gian hoạt động của vệ tinh trên quỹ đạo thấp.
Đài quan sát Neil Gehrels Swift của NASA bay trên quỹ đạo Trái Đất trong hình minh họa. Ảnh: Trung tâm Chuyến bay Không gian Goddard của NASA
