Nếu NASA là biểu tượng của ngành không gian Mỹ, JAXA là trung tâm của Nhật Bản, còn CNSA giữ vai trò dẫn dắt chương trình không gian Trung Quốc, thì New Zealand lại đi theo một con đường rất khác.
Quốc gia hơn 5 triệu dân này không có chương trình vũ trụ quy mô lớn, cũng không sở hữu ngân sách hàng chục tỷ USD dành cho không gian. Thế nhưng chỉ trong hơn một thập kỷ, New Zealand đã trở thành một trong những địa điểm phóng tên lửa thương mại nhộn nhịp nhất thế giới.
Động lực phía sau không phải một cơ quan nhà nước mà là Rocket Lab – công ty do Peter Beck sáng lập. Thay vì chính phủ tạo ra ngành công nghiệp, tại New Zealand, chính một doanh nghiệp tư nhân đã thúc đẩy sự hình thành của cả một hệ sinh thái không gian.
Từ niềm đam mê tên lửa
Peter Beck không xuất thân từ các chương trình không gian quốc gia hay giới học thuật.
Sinh ra tại Invercargill ở cực nam New Zealand, Beck từng làm thợ cơ khí tại Fisher & Paykel và dành gần như toàn bộ thời gian rảnh để tự nghiên cứu động cơ phản lực, vật liệu composite và công nghệ tên lửa.
Trong một cuộc phỏng vấn với Harvard Business Review, Beck nhớ lại động lực ban đầu của mình rất đơn giản: “Tôi chỉ đơn giản là muốn chế tạo tên lửa.”
Năm 2006, ông thành lập Rocket Lab.
Thời điểm đó, New Zealand gần như không có bất kỳ nền tảng nào cho ngành không gian: không luật quản lý hoạt động vũ trụ, không bãi phóng, không chuỗi cung ứng, không khách hàng, cũng không có doanh nghiệp nào phát triển tên lửa thương mại. Ngay cả khái niệm một công ty tư nhân chế tạo tên lửa khi ấy cũng còn rất mới.
Chọn New Zealand thay vì California
Thay vì chuyển sang California – nơi tập trung phần lớn các startup không gian của Mỹ – Beck quyết định giữ hoạt động nghiên cứu và sản xuất tại Auckland.
Quan trọng hơn, Rocket Lab xây dựng tổ hợp phóng trên bán đảo Mahia ở Đảo Bắc, nơi được nhiều chuyên gia đánh giá là một trong những vị trí lý tưởng nhất thế giới để phóng tên lửa thương mại.
Bán đảo này hướng thẳng ra Thái Bình Dương, có mật độ dân cư thấp, vùng biển rộng, lưu lượng hàng không ít và cho phép tiếp cận nhiều quỹ đạo khác nhau mà không ảnh hưởng lớn đến giao thông hàng hải hay hàng không. Những điều kiện đó giúp Rocket Lab có thể tổ chức các vụ phóng với tần suất cao hơn nhiều địa điểm khác.
Lựa chọn này sau đó trở thành một trong những lợi thế cạnh tranh lớn nhất của công ty.
Khi chính phủ xây luật cho một startup
Trước Rocket Lab, New Zealand gần như không có khung pháp lý dành cho hoạt động không gian.
Năm 2016, nước này ký thỏa thuận với Mỹ về giám sát và cấp phép các hoạt động phóng tên lửa. Một năm sau, ngay trước chuyến bay thương mại đầu tiên của Electron, Quốc hội New Zealand thông qua Đạo luật Hoạt động Không gian Vũ trụ và Độ cao Lớn (Outer Space and High-altitude Activities Act), lần đầu tiên thiết lập cơ chế quản lý đối với hoạt động phóng tên lửa, vận hành vệ tinh và các hoạt động không gian từ lãnh thổ nước này.
Theo Cơ quan Vũ trụ New Zealand (New Zealand Space Agency), đây gần như là lần đầu tiên quốc gia này phải xây dựng toàn bộ khung pháp lý cho lĩnh vực không gian nhằm đáp ứng nhu cầu phát sinh từ một doanh nghiệp tư nhân.
Đó là trình tự phát triển hiếm thấy.
Ở Mỹ, NASA xuất hiện trước rồi mới hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp như SpaceX hay Blue Origin. Nhật Bản có JAXA, châu Âu có ESA, Trung Quốc có CNSA. Trong khi đó, tại New Zealand, Rocket Lab phát triển trước, còn nhà nước xây dựng luật chơi sau.
Chính sự đảo chiều này đã khiến Rocket Lab trở thành trường hợp đặc biệt trong ngành công nghiệp không gian toàn cầu.
Electron thay đổi cuộc chơi
Bước ngoặt lớn nhất của Rocket Lab là Electron, tên lửa hạng nhẹ cao khoảng 18 m được thiết kế chuyên để đưa các vệ tinh nhỏ lên quỹ đạo.
Ngay từ đầu, Beck không có tham vọng cạnh tranh trực diện với Falcon 9 của SpaceX hay tham gia cuộc đua tên lửa siêu nặng. Thay vào đó, Rocket Lab tập trung vào một thị trường ngách: những khách hàng cần phóng vệ tinh nhanh, linh hoạt và theo lịch trình riêng.
Triết lý đó giúp Electron trở thành một trong những tên lửa hạng nhẹ được phóng thường xuyên nhất thế giới.
Theo Rocket Lab, Electron đến nay đã thực hiện hơn 75 sứ mệnh, đưa hàng trăm vệ tinh lên quỹ đạo cho NASA, Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA), nhiều doanh nghiệp thương mại cùng các khách hàng quốc phòng.
Beck từng giải thích triết lý của công ty bằng một câu nói ngắn gọn: “Khách hàng không mua tên lửa. Họ mua khả năng tiếp cận không gian.”
Chính cách tiếp cận này đã giúp Rocket Lab tìm được chỗ đứng riêng trong thị trường vốn bị SpaceX thống trị.
Một công ty kéo theo cả hệ sinh thái
Thành công của Rocket Lab kéo theo sự phát triển của hàng loạt doanh nghiệp New Zealand trong các lĩnh vực vật liệu composite, điện tử hàng không, phần mềm điều khiển, cảm biến và sản xuất linh kiện chính xác.
Theo báo cáo của Deloitte và Cơ quan Vũ trụ New Zealand, ngành công nghiệp không gian hiện đóng góp khoảng 2,5 tỷ đô la New Zealand (khoảng 1,5 tỷ USD) mỗi năm cho nền kinh tế và hỗ trợ khoảng 17.000 việc làm trực tiếp và gián tiếp.
Rocket Lab vẫn là doanh nghiệp lớn nhất, nhưng không còn là cái tên duy nhất. Những công ty như Zenno Astronautics, Dawn Aerospace hay Astrix Astronautics đã lần lượt xuất hiện, mở rộng hệ sinh thái không gian của quốc gia này.
Có thể nói Rocket Lab không chỉ thành công với tư cách một doanh nghiệp, mà còn tạo ra thị trường cho nhiều doanh nghiệp khác cùng phát triển.
Chính phủ đóng vai trò kiến tạo
Sự phát triển của Rocket Lab cũng làm thay đổi cách tiếp cận của chính phủ New Zealand.
Thay vì trực tiếp đầu tư phát triển tên lửa hay xây dựng chương trình không gian quốc gia, chính phủ tập trung hoàn thiện khung pháp lý, ký kết các hiệp định quốc tế, phát triển nguồn nhân lực và bảo đảm các tiêu chuẩn an toàn để doanh nghiệp có thể hoạt động.
Đại diện Cơ quan Vũ trụ New Zealand từng khẳng định: “Mục tiêu của chúng tôi là tạo điều kiện để khu vực tư nhân phát triển.”
Đó là vai trò rất khác so với các cơ quan như NASA hay JAXA, vốn trực tiếp dẫn dắt phần lớn chương trình không gian của quốc gia mình.
Thành công nhưng cũng nhiều thách thức
Mô hình phát triển này cũng đặt ra không ít câu hỏi.
Sau khi niêm yết trên sàn Nasdaq, Rocket Lab ngày càng mang dáng dấp của một tập đoàn không gian toàn cầu. Công ty đặt trụ sở pháp lý tại Mỹ, trong khi vẫn duy trì phần lớn hoạt động nghiên cứu, sản xuất Electron và bãi phóng Mahia tại New Zealand.
Nguồn doanh thu chủ yếu của Rocket Lab hiện đến từ NASA, Bộ Quốc phòng Mỹ và các khách hàng quốc tế. Điều đó khiến một số nhà phân tích đặt câu hỏi liệu thành công của Rocket Lab còn có thể được xem hoàn toàn là thành công của New Zealand hay không.
Đồng thời, câu chuyện của Rocket Lab cũng cho thấy một thách thức khác: nếu cả một ngành công nghiệp phụ thuộc quá nhiều vào một doanh nghiệp dẫn dắt, quốc gia đó sẽ cần tiếp tục mở rộng hệ sinh thái để bảo đảm tăng trưởng bền vững trong dài hạn.
Một con đường khác
Điều khiến New Zealand trở nên đặc biệt không phải số lượng tên lửa hay quy mô đầu tư cho không gian, mà là cách ngành công nghiệp này hình thành.
Ở nhiều quốc gia, nhà nước xây dựng nền móng trước rồi doanh nghiệp mới tham gia. New Zealand đi theo con đường ngược lại: một startup phát triển đủ nhanh để buộc chính phủ xây dựng luật pháp, cơ chế quản lý và hạ tầng hỗ trợ.
Từ một bãi phóng ít người biết đến trên bán đảo Mahia, Rocket Lab đã đưa New Zealand trở thành một điểm đến quen thuộc trên bản đồ không gian thế giới.
Rocket Lab không thay thế vai trò của một cơ quan vũ trụ quốc gia. Nhưng công ty đã làm được điều rất hiếm thấy: tạo ra thị trường, kéo theo luật pháp, hạ tầng, chuỗi cung ứng và cả một hệ sinh thái doanh nghiệp. Trong kỷ nguyên không gian thương mại, đây có lẽ là một trong những ví dụ rõ ràng nhất về việc một doanh nghiệp tư nhân có thể trở thành động lực phát triển của cả một ngành công nghiệp quốc gia.
Một kỹ thuật viên của Rocket Lab lau chùi thân tên lửa tại Auckland, New Zealand. Ảnh: Reuters
Một tên lửa Electron của Rocket Lab phóng hai vệ tinh cho công ty châu Âu Open Cosmos từ New Zealand vào ngày 22/1/2026. Ảnh: Rocket Lab
Tên lửa phóng từ New Zealand mang theo tám vệ tinh của Nhật lên quỹ đạo. Ảnh: Rocket LabTài liệu tham khảo
• New Zealand Space Agency – https://www.space.govt.nz/
• Rocket Lab – https://www.rocketlabusa.com/
• Deloitte & New Zealand Space Agency, The Economic Value of the New Zealand Space Sector
• Harvard Business Review – How Rocket Lab Built a Space Company Outside Silicon Valley
• OECD – The Space Economy in Figures
Peter Beck và Rocket Lab biến New Zealand thành cường quốc tên lửa Chỉ trong chưa đầy một tuần, Rocket Lab xuất hiện trên trang nhất của báo chí thế giới hai lần. Một lần là khi đưa thành công vệ tinh radar thứ 10 của Nhật Bản lên quỹ đạo bằng tên lửa Electron. Lần còn lại là thương vụ thâu tóm Iridium trị giá 8 tỷ USD, biến công ty từ một nhà cung cấp dịch vụ phóng thành doanh nghiệp sở hữu cả mạng lưới viễn thông vệ tinh toàn cầu. Đó là hình ảnh rất khác so với Rocket Lab của hai thập kỷ trước – một startup nhỏ đặt trụ sở tại New Zealand, đất nước gần như không có truyền thống về hàng không vũ trụ. Người sáng lập Peter Beck khi ấy chỉ là một kỹ sư cơ khí tự học với một niềm tin tưởng như viển vông: không cần là Mỹ hay Nga mới có thể xây dựng một công ty tên lửa đẳng cấp thế giới.
Nếu năm 2006 có ai nói một công ty tên lửa hàng đầu thế giới sẽ được thành lập ở New Zealand – quốc gia nổi tiếng với cừu, sữa và phim Chúa tể những chiếc nhẫn hơn là công nghệ vũ trụ – hầu như không ai tin.
Ngay cả Peter Beck, người sáng lập Rocket Lab, cũng từng mơ được làm việc cho NASA.
Nhưng sau một chuyến đi tới Mỹ năm đó, Beck nhận ra một điều: cơ hội để gia nhập ngành công nghiệp vũ trụ gần như bằng không nếu chỉ chờ người khác trao cơ hội. Ông quyết định quay về Auckland và thành lập Rocket Lab với một ý tưởng tưởng như điên rồ: xây dựng một công ty tên lửa ngay ở “đáy thế giới”.
Hai mươi năm sau, Rocket Lab trở thành công ty phóng tên lửa hoạt động nhiều thứ hai thế giới chỉ sau SpaceX, thực hiện hơn 75 sứ mệnh quỹ đạo, sở hữu hai bãi phóng ở New Zealand và Mỹ, đồng thời mở rộng sang sản xuất vệ tinh và tàu vũ trụ.
Điều đáng chú ý hơn là Rocket Lab gần như tạo ra toàn bộ ngành công nghiệp không gian New Zealand từ con số 0.
Không cạnh tranh với SpaceX
Thời điểm Rocket Lab ra đời, các công ty không gian đều theo đuổi một mục tiêu giống nhau: chế tạo những tên lửa ngày càng lớn để đưa nhiều hàng hóa lên quỹ đạo hơn.
Peter Beck nhìn thấy một khoảng trống.
Ông nhận ra hàng nghìn vệ tinh nhỏ đang chuẩn bị xuất hiện, nhưng chúng lại phải “đi nhờ” trên các chuyến bay chia sẻ được phóng bằng các tên lửa khổng lồ, khiến khách hàng phải chờ nhiều tháng, thậm chí nhiều năm mới được phóng.
Thay vì chế tạo một tên lửa lớn hơn Falcon 9, Beck quyết định làm điều ngược lại. Rocket Lab chỉ phát triển Electron – tên lửa nhỏ chuyên dành cho vệ tinh nhỏ.
Ông từng giải thích: “Hạ tầng trên quỹ đạo có ảnh hưởng rất lớn tới cuộc sống hằng ngày. Từ GPS, liên lạc cho tới vệ tinh quan sát Trái Đất, tất cả đều cần được đưa lên không gian nhanh hơn và rẻ hơn.”
Đó là tư duy sau này giúp Rocket Lab trở thành doanh nghiệp gần như thống trị thị trường phóng vệ tinh nhỏ.
Một kỹ sư tự học
Điều đáng chú ý hơn cả là Peter Beck không có bằng đại học.
Ông lớn lên tại Invercargill, thành phố nhỏ ở cực nam New Zealand. Sau khi tốt nghiệp phổ thông, Beck trở thành thợ chế tạo khuôn tại Fisher & Paykel, công ty sản xuất đồ gia dụng nổi tiếng của New Zealand.
Ban ngày làm việc. Buổi tối nghiên cứu động cơ tên lửa. Cuối tuần tự chế tạo động cơ. Ông gần như học hỏi về toàn bộ ngành hàng không vũ trụ bằng cách tự đọc tài liệu và tự làm thí nghiệm.
Beck từng nói đùa khi được hỏi về bằng cấp: “Không. Tôi hết thời gian để học đại học.”
Sự thiếu hụt nguồn lực buộc Rocket Lab phải sáng tạo.
Trong khi các hãng lớn sử dụng động cơ bơm bằng tuabin rất phức tạp, Rocket Lab phát triển động cơ Rutherford sử dụng bơm điện – ý tưởng từng bị nhiều chuyên gia xem là không khả thi. Công ty cũng tiên phong sử dụng in 3D để chế tạo gần như toàn bộ động cơ.
Những lựa chọn này giúp Electron rẻ hơn, sản xuất nhanh hơn và phù hợp với mục tiêu phóng thường xuyên.
“Ở nơi chẳng ai nghĩ có thể làm tên lửa”
Một câu hỏi Beck thường xuyên nhận được là: “Tại sao lại là New Zealand?” Câu trả lời khá đơn giản: Ít tàu thuyền, ít máy bay, ít dân cư. Điều đó đồng nghĩa Rocket Lab có thể phóng tên lửa với tần suất cao hơn nhiều nơi khác.
Mahia Peninsula sau này trở thành cảng không gian tư nhân đầu tiên trên thế giới có khả năng thực hiện các vụ phóng quỹ đạo thường xuyên.
Năm 2009, Rocket Lab trở thành công ty tư nhân đầu tiên ở Nam bán cầu đưa một phương tiện bay vào không gian với tên lửa Ātea-1. Đó là cột mốc khiến chính phủ New Zealand bắt đầu nhìn ngành không gian bằng con mắt khác.
Không chỉ là công ty phóng tên lửa
Peter Beck sớm nhận ra lợi nhuận không nằm ở mỗi lần phóng. Rocket Lab dần mở rộng sang chế tạo vệ tinh, hệ thống điện, phần mềm điều khiển và tàu vũ trụ, và mới nhất là dịch vụ viễn thông vệ tinh qua thương vụ thâu tóm Iridium trị giá 8 tỷ USD nêu ở đầu bài viết.
Hiện nay, doanh thu từ mảng hệ thống không gian của Rocket Lab nhiều thời điểm còn vượt doanh thu dịch vụ phóng.
Công ty đã tham gia nhiều sứ mệnh của NASA, chế tạo vệ tinh cho chính phủ Mỹ và phát triển tàu Photon phục vụ các chuyến bay tới Mặt Trăng, Sao Hỏa và Sao Kim.
Trong khi Electron vẫn là “con ngựa thồ” của thị trường vệ tinh nhỏ, Rocket Lab đang phát triển Neutron – tên lửa tái sử dụng cỡ trung nhằm cạnh tranh trực tiếp với Falcon 9 trong một số phân khúc.
Thành công lớn nhất không phải Rocket Lab
Điều thú vị là di sản lớn nhất của Peter Beck có lẽ không phải Electron, mà là New Zealand.
Trước khi Rocket Lab, quốc gia này gần như không tồn tại trên bản đồ công nghiệp không gian. Ngày nay, hàng trăm doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng hàng không vũ trụ, nhiều công ty quốc tế đặt cơ sở nghiên cứu tại đây, còn chính phủ thành lập Cơ quan Vũ trụ New Zealand để quản lý một ngành kinh tế hoàn toàn mới.
Rocket Lab trở thành “mỏ neo” thu hút vốn đầu tư, nhân lực kỹ thuật cao và các doanh nghiệp phụ trợ, giống vai trò mà Nokia từng tạo ra với Phần Lan hay Spotify với Thụy Điển.
Có lẽ thành tựu lớn nhất của Peter Beck không nằm ở số lần phóng tên lửa, mà ở việc ông chứng minh rằng một ngành công nghiệp tưởng như chỉ dành cho các siêu cường vẫn có thể được xây dựng từ một quốc đảo 5 triệu dân ở Nam Thái Bình Dương.
Peter Beck, nhà sáng lập kiêm Tổng giám đốc điều hành Rocket Lab, phát biểu tại sự kiện TechCrunch Disrupt ở San Francisco (Mỹ) ngày 28/10/2024. Ảnh: Bloomberg.Tài liệu tham khảo:
https://www.callaghaninnovation.govt.nz/about-us/sir-paul-callaghan-100-report/all-companies/rocket-lab/?utm
https://en.wikipedia.org/wiki/Rocket_Lab?utm
https://techcrunch.com/2021/09/22/peter-beck-says-rocket-lab-actively-prepared-for-interplanetary-missions-from-day-one/?utm
https://arstechnica.com/space/2025/11/rocket-lab-chief-opens-up-about-neutron-delays-new-glenns-success-and-nasa-science/?utm
