Đưa con người quay trở lại Mặt Trăng không chỉ là bài toán công nghệ, mà còn là một thách thức lớn về y học. Môi trường không gian buộc cơ thể phải đối mặt với hàng loạt rủi ro — từ những nguy cơ đã được nhận diện đến các tác động âm thầm, tích lũy theo thời gian và khó dự đoán.

Lần cuối cùng con người đặt chân lên Mặt Trăng là năm 1972, với thời gian lưu lại chỉ hơn ba ngày. Trong sứ mệnh đó, các phi hành gia Apollo mang theo bụi Mặt Trăng vào tàu qua giày, găng tay và bộ đồ. Loại bụi xám mịn này được mô tả có mùi giống thuốc súng cháy, bám dính rất mạnh và gây kích ứng mắt, cổ họng — thậm chí khiến một số người gặp tình trạng giống như “dị ứng cỏ khô”.

NASA hiện tìm cách giảm thiểu tác động của bụi bằng các giải pháp kỹ thuật, nhưng gần như chắc chắn không thể loại bỏ hoàn toàn việc tiếp xúc. Trong bối cảnh đó, khi các phi hành gia rời quỹ đạo Trái Đất thấp để quay lại không gian sâu trong sứ mệnh Artemis II, yếu tố sức khỏe đang trở thành trung tâm trong thiết kế các chuyến bay dài ngày.

Cơ thể thay đổi ra sao ngoài “vùng an toàn” của Trái Đất?

Bên ngoài quỹ đạo Trái Đất thấp, môi trường không gian trở nên khắc nghiệt hơn đáng kể. Từ trường Trái Đất — lớp “lá chắn” tự nhiên — không còn bảo vệ con người trước bức xạ vũ trụ. Khoảng cách xa hơn cũng khiến liên lạc bị trễ, còn các rủi ro thì khó theo dõi và xử lý ngay lập tức.

Dù không hạ cánh xuống Mặt Trăng, Artemis II vẫn đánh dấu lần đầu tiên con người quay lại môi trường này sau hơn 50 năm — đồng thời cho thấy khoa học sức khỏe không gian đã tiến bộ ra sao kể từ thời Apollo.

Bức xạ vẫn là một trong những mối nguy lớn nhất. Trước đây, các sứ mệnh chủ yếu giảm rủi ro bằng cách rút ngắn thời gian bay và chọn thời điểm phù hợp, do chưa thể đo lường chính xác mức phơi nhiễm của từng cá nhân. Chỉ nhiều năm sau, các tác động dài hạn như nguy cơ đục thủy tinh thể mới được phát hiện.

Hiện nay, cách tiếp cận đã thay đổi. Bức xạ được xem là một dạng phơi nhiễm lâu dài cần theo dõi và phân tích. Các thiết bị đo cá nhân giúp kiểm soát liều bức xạ của từng phi hành gia, trong khi các tiến bộ về sinh học cho phép nghiên cứu ảnh hưởng của bức xạ lên tế bào và ADN.

Các chương trình nghiên cứu do Viện Nghiên cứu Ứng dụng về Sức khỏe Không gian (TRISH) hỗ trợ, như dự án SENTINEL, thậm chí sử dụng “chip mô người” để mô phỏng phản ứng sinh học trong không gian. Đáng chú ý, NASA còn đưa các mẫu mô được tạo từ tế bào gốc của chính phi hành gia lên Mặt Trăng trong Artemis II.

Không chỉ bức xạ, cơ thể con người cũng thay đổi rõ rệt trong môi trường vi trọng lực. Dịch thể dồn lên phía trên, ảnh hưởng đến thị lực và não bộ; xương và cơ suy giảm nếu không tập luyện; hệ miễn dịch, giấc ngủ và khả năng nhận thức đều bị tác động.

Khác với trước đây, khi những thay đổi này chỉ được ghi nhận sau chuyến bay, các hệ thống hiện đại giờ đây cho phép theo dõi sức khỏe ngay trong hành trình. Những sáng kiến như Hermes — giám sát liên tục và không xâm lấn — đang giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn cách cơ thể thích nghi theo thời gian thực.

Những rủi ro mới trên bề mặt Mặt Trăng

Các sứ mệnh tương lai với mục tiêu hạ cánh sẽ mang đến những thách thức hoàn toàn mới. Không chỉ chịu ảnh hưởng của bức xạ ngoài từ trường Trái Đất, phi hành gia còn phải làm việc lâu dài trong môi trường khắc nghiệt của Mặt Trăng.

Bụi Mặt Trăng tiếp tục là mối lo lớn. Nếu như trước đây tác động của nó chưa được nghiên cứu đầy đủ, thì với các sứ mệnh dài ngày, ảnh hưởng đến phổi, da và mắt sẽ trở thành vấn đề nghiêm trọng hơn.

Bên cạnh đó, việc sống và làm việc trong điều kiện trọng lực thấp, cường độ hoạt động cao và giấc ngủ bị xáo trộn cũng tạo thêm áp lực lớn lên cơ thể và tinh thần.

Dù các rủi ro có thể được tính toán trước, những tình huống bất ngờ vẫn luôn tồn tại. Vì vậy, các bộ dụng cụ y tế mang theo sẽ phải linh hoạt như “dao đa năng Thụy Sĩ”, đủ để xử lý nhiều tình huống khác nhau. Những công nghệ này cũng có thể được ứng dụng ngược lại cho y học trong các môi trường khắc nghiệt trên Trái Đất.

Hướng tới hiện diện lâu dài trên Mặt Trăng

Việc chuẩn bị cho các sứ mệnh Mặt Trăng ngày càng dài và phức tạp dựa trên hàng chục năm nghiên cứu, cùng các công nghệ giám sát và phân tích tiên tiến. Tuy nhiên, giải quyết bài toán sức khỏe không thể chỉ do một cơ quan đảm nhiệm.

Trong tương lai, việc duy trì sự hiện diện lâu dài của con người trên Mặt Trăng sẽ cần sự phối hợp giữa chính phủ, doanh nghiệp, đối tác quốc tế và cộng đồng khoa học. Chỉ khi đó, dữ liệu sức khỏe mới có thể được thu thập, phân tích và sử dụng hiệu quả — không chỉ để bảo vệ các phi hành gia, mà còn góp phần nâng cao y học cho con người ngay trên Trái Đất.

Hình ảnh Trái Đất lặn phía sau Mặt Trăng do Artemis II chụp trong lần bay ngang ngày 6/4. Ảnh: NASA