Sau nhiều năm chậm tiến độ và chi phí liên tục tăng, NASA đang điều chỉnh lại lộ trình của chương trình Artemis – kế hoạch đưa con người trở lại Mặt Trăng lần đầu tiên kể từ năm 1972. Theo kế hoạch mới, cơ quan này sẽ bổ sung thêm một nhiệm vụ thử nghiệm trước khi thực hiện cuộc hạ cánh thực sự, đồng thời giữ nguyên cấu hình tên lửa và tăng tần suất phóng. NASA cho rằng đây là cách giảm rủi ro kỹ thuật. Tuy nhiên, với một số nhà phân tích, những thay đổi này cũng cho thấy Artemis đang trở thành một dự án không gian ngày càng phức tạp, đan xen giữa khoa học, công nghệ và lợi ích chính trị.
Sau nhiều năm chậm tiến độ và chi phí tăng cao, NASA đang điều chỉnh lại lộ trình của chương trình Artemis – kế hoạch đưa con người trở lại Mặt Trăng lần đầu tiên kể từ năm 1972.
Theo kế hoạch mới công bố, NASA sẽ bổ sung thêm một nhiệm vụ trung gian trước khi thực hiện cuộc hạ cánh xuống bề mặt Mặt Trăng. Cơ quan này cũng quyết định giữ nguyên cấu hình tên lửa trong thời gian dài hơn và tăng tần suất phóng.
Trên bề mặt, đây là một bước điều chỉnh hợp lý nhằm giảm rủi ro kỹ thuật. Nhưng với một số nhà quan sát, các thay đổi này cũng phản ánh một thực tế khác: Artemis đang trở thành một chương trình không gian khổng lồ với mạng lưới lợi ích kinh tế và chính trị rộng lớn – nơi việc dừng lại gần như không còn là lựa chọn dễ dàng.
Lộ trình mới: thêm một bước đệm trước khi hạ cánh
Artemis là chương trình của NASA nhằm đưa con người quay trở lại Mặt Trăng sau hơn nửa thế kỷ kể từ chương trình Apollo. Kế hoạch dài hạn của NASA không chỉ dừng ở việc đặt chân lên Mặt Trăng một lần nữa mà còn xây dựng sự hiện diện lâu dài ở đó, bao gồm các căn cứ nghiên cứu và trạm trung chuyển trong quỹ đạo Mặt Trăng.
Cốt lõi của chương trình là hai hệ thống lớn: tên lửa siêu nặng SLS (Space Launch System) và tàu vũ trụ Orion, được thiết kế để đưa phi hành gia bay xa khỏi quỹ đạo Trái Đất.
Theo kế hoạch ban đầu, nhiệm vụ Artemis III sẽ là chuyến bay đưa con người hạ cánh xuống Mặt Trăng lần đầu tiên kể từ sứ mệnh Apollo 17 năm 1972. Tuy nhiên, NASA đã thay đổi lộ trình này.
Trong kế hoạch mới, Artemis III sẽ không hạ cánh xuống Mặt Trăng. Thay vào đó, nhiệm vụ này chỉ thực hiện chuyến bay thử nghiệm ở quỹ đạo Trái Đất tầm thấp. Trong chuyến bay đó, tàu Orion sẽ gặp và kết nối với một tàu đổ bộ thương mại – hệ thống được thiết kế để đưa phi hành gia xuống bề mặt Mặt Trăng trong các nhiệm vụ sau.
Thao tác gặp và kết nối (rendezvous và docking) là bước quan trọng trong các nhiệm vụ không gian phức tạp. Hai tàu vũ trụ phải tiếp cận nhau với độ chính xác cao, sau đó ghép nối để chuyển phi hành gia và thiết bị giữa các hệ thống.
Theo kế hoạch mới, nhiệm vụ hạ cánh thực sự sẽ được chuyển sang Artemis IV, dự kiến diễn ra vào đầu năm 2028. NASA cho biết mục tiêu là hạ cánh xuống khu vực cực nam của Mặt Trăng – nơi được cho là có trữ lượng băng nước có thể phục vụ cho các nhiệm vụ dài hạn trong tương lai.
Nếu mọi thứ diễn ra thuận lợi, cơ quan này thậm chí hy vọng có thể thực hiện hai lần hạ cánh trong cùng năm.
NASA mô tả lộ trình mới giống với cách tiếp cận của chương trình Apollo trước đây: mỗi nhiệm vụ chỉ thử nghiệm một số công nghệ mới, thay vì dồn tất cả vào một chuyến bay duy nhất.
Vì sao NASA phải thay đổi kế hoạch
Một trong những lý do quan trọng dẫn đến việc điều chỉnh kế hoạch đến từ Hội đồng Cố vấn An toàn Hàng không Vũ trụ của NASA – nhóm chuyên gia độc lập có nhiệm vụ giám sát các rủi ro kỹ thuật trong các chương trình lớn.
Theo đánh giá của hội đồng này, kế hoạch Artemis III ban đầu quá tham vọng. Nhiệm vụ đó đòi hỏi phải thử nghiệm cùng lúc nhiều công nghệ chưa được chứng minh.
Trong đó quan trọng nhất là tàu đổ bộ Starship HLS do SpaceX phát triển. Đây là phiên bản đặc biệt của tàu Starship được thiết kế để đưa phi hành gia từ quỹ đạo Mặt Trăng xuống bề mặt.
Tuy nhiên, hệ thống này vẫn chưa chứng minh được một số năng lực then chốt.
Ví dụ, Starship HLS cần thực hiện tiếp nhiên liệu trong quỹ đạo Trái Đất – một quá trình phức tạp trong đó nhiều tàu chở nhiên liệu phải gặp và bơm nhiên liệu cho tàu đổ bộ trước khi nó bay tới Mặt Trăng.
Ngoài ra, con tàu còn phải chứng minh khả năng hoạt động lâu dài trong không gian sâu và hạ cánh chính xác xuống địa hình gồ ghề của cực nam Mặt Trăng.
Khu vực cực nam này được xem là một trong những nơi khó tiếp cận nhất trên Mặt Trăng. Địa hình ở đây có nhiều miệng hố sâu, độ dốc lớn và ánh sáng Mặt Trời yếu, khiến việc định vị và điều khiển tàu đổ bộ trở nên phức tạp.
Hội đồng an toàn của NASA kết luận rằng kế hoạch Artemis III ban đầu đã cố gắng thực hiện quá nhiều mục tiêu trong một nhiệm vụ duy nhất.
Việc bổ sung một chuyến bay thử nghiệm ở quỹ đạo Trái Đất được xem là cách giảm rủi ro đáng kể trước khi tiến hành hạ cánh thật sự.
Giữ nguyên tên lửa, tăng tần suất phóng
Bên cạnh việc điều chỉnh các nhiệm vụ, NASA cũng thay đổi kế hoạch phát triển phần cứng của chương trình.
Tên lửa SLS sẽ tiếp tục sử dụng cấu hình hiện tại gọi là Block-1 trong nhiều năm tới. Những phiên bản nâng cấp mạnh hơn – Block-1B và Block-2 – vốn được thiết kế để mang tải trọng lớn hơn, có thể bị hoãn hoặc thậm chí hủy bỏ.
Quyết định này liên quan đến nhiều dự án gặp khó khăn trong quá trình phát triển, bao gồm tầng tên lửa Exploration Upper Stage do Boeing chế tạo và tháp phóng Mobile Launcher 2, cả hai đều từng bị chỉ trích vì chi phí tăng vọt.
NASA cho rằng việc thay đổi cấu hình tên lửa giữa các nhiệm vụ sẽ khiến chương trình trở nên phức tạp hơn. Thay vào đó, cơ quan này muốn giữ một cấu hình ổn định và tập trung vào việc tăng tần suất phóng.
Theo kế hoạch hiện tại, Artemis II sẽ diễn ra vào năm 2026, Artemis III bay thử nghiệm vào năm 2027 và Artemis IV thực hiện cuộc hạ cánh đầu tiên vào năm 2028. Nếu mọi thứ diễn ra thuận lợi, Artemis V cũng có thể được phóng trong cùng năm.
Ý tưởng này gợi nhớ thời kỳ Apollo trong thập niên 1960, khi NASA thực hiện các vụ phóng liên tiếp trong thời gian ngắn thay vì cách nhau nhiều năm như hiện nay.
Một chương trình trăm tỷ USD
Những thay đổi trong kế hoạch cũng đồng nghĩa với việc chi phí của chương trình tiếp tục tăng.
Theo ước tính của Tổng thanh tra NASA, tổng chi tiêu liên quan đến Artemis đã lên tới khoảng 93 tỷ USD tính đến năm tài khóa 2025.
Chỉ riêng một lần phóng tên lửa SLS cùng tàu Orion đã có chi phí khoảng 4 tỷ USD.
Ngoài ra, Artemis còn bao gồm nhiều thành phần khác như trạm vũ trụ Gateway trong quỹ đạo Mặt Trăng, các hệ thống tàu đổ bộ thương mại và cơ sở hạ tầng mặt đất.
Việc bổ sung thêm một chuyến bay có phi hành đoàn vào năm 2027 – nhiệm vụ Artemis III thử nghiệm – đồng nghĩa với việc ngân sách phải tăng thêm.
Ở chiều ngược lại, việc cắt giảm các nâng cấp lớn của SLS có thể giúp NASA tiết kiệm một phần chi phí trong tương lai.
Dù vậy, nhiều nhà phân tích cho rằng tổng chi phí để đạt được lần hạ cánh đầu tiên của Artemis có thể vượt 100 tỷ USD.
Chương trình vừa khoa học vừa chính trị
Ngoài yếu tố kỹ thuật và ngân sách, Artemis còn có một khía cạnh khác ít được nhắc tới: chính trị.
Chương trình này được xây dựng với mạng lưới hợp đồng trải rộng khắp nhiều bang của Mỹ. Các nhà thầu truyền thống tham gia sản xuất phần cứng cho SLS và Orion, trong khi các công ty tư nhân như SpaceX và Blue Origin phát triển hệ thống tàu đổ bộ.
Cấu trúc này tạo ra một hệ sinh thái kinh tế lớn.
Các nhà thầu nhận hàng tỷ USD để sản xuất tên lửa và tàu vũ trụ. Các công ty không gian tư nhân nhận ngân sách nhiều năm để phát triển công nghệ mới. Các trung tâm NASA tiếp tục duy trì hàng nghìn việc làm cho nhân viên và kỹ sư.
Những thay đổi trong kế hoạch Artemis không làm thay đổi mô hình này. Ngược lại, chúng còn củng cố nó.
Cân bằng lợi ích giữa các đối tác
Việc biến Artemis III thành nhiệm vụ thử nghiệm ở quỹ đạo Trái Đất mang lại nhiều lợi ích cho các đối tác công nghiệp.
Trước hết, nó tạo thêm thời gian cho SpaceX và Blue Origin hoàn thiện tàu đổ bộ của họ.
Thứ hai, nhiệm vụ này vẫn cho phép NASA trình diễn tiến độ của chương trình bằng cách thực hiện các hoạt động kết nối tàu vũ trụ có phi hành đoàn.
Thứ ba, nó giúp kéo dài dòng vốn đầu tư cho các dự án phát triển công nghệ mà không buộc các công ty phải thực hiện ngay nhiệm vụ hạ cánh khó khăn.
Một số nhà phân tích thậm chí cho rằng trong Artemis III, tàu đổ bộ của Blue Origin có thể được sử dụng nếu hệ thống của SpaceX chưa sẵn sàng đúng thời hạn.
Sự linh hoạt này vừa mang ý nghĩa kỹ thuật vừa mang ý nghĩa chính trị.
Vì sao Artemis rất khó bị hủy
Với quy mô tài chính và mạng lưới lợi ích rộng lớn, Artemis đã trở thành một chương trình gần như không thể dừng lại dễ dàng.
Nếu chính phủ Mỹ quyết định hủy bỏ SLS và Orion, hàng nghìn việc làm tại nhiều bang có thể bị ảnh hưởng. Điều này chắc chắn sẽ vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ các nghị sĩ.
Nếu cắt giảm ngân sách cho tàu đổ bộ, NASA có thể làm mất lòng các công ty không gian tư nhân lớn đang tham gia chương trình.
Ngay cả việc giảm vai trò của các trung tâm NASA cũng có thể gây tranh cãi ở những bang có ngành công nghiệp vũ trụ phát triển mạnh như Florida, Texas hay Alabama.
Kết quả là Artemis trở thành một chương trình mà nhiều bên có lợi ích trực tiếp – từ chính phủ, doanh nghiệp cho tới các địa phương.
Điều đó khiến việc hủy bỏ hoàn toàn trở nên cực kỳ khó khăn, ngay cả khi chi phí tiếp tục tăng.
Mặt Trăng năm 2028 – hay muộn hơn?
NASA vẫn khẳng định mục tiêu hạ cánh vào năm 2028 không thay đổi. Nhưng nhiều yếu tố trong chuỗi nhiệm vụ vẫn tiềm ẩn rủi ro chậm trễ.
Artemis I đã phóng muộn hơn nhiều năm so với kế hoạch ban đầu. Artemis II tiếp tục phải lùi lịch vì các vấn đề kỹ thuật phát hiện tại bệ phóng.
Trong khi đó, việc phát triển tàu đổ bộ Starship HLS cũng đang chậm tiến độ.
Chỉ cần một bước trong chuỗi nhiệm vụ bị trễ thêm một năm, thời điểm hạ cánh có thể dễ dàng trượt sang 2029 – trùng với dịp kỷ niệm 60 năm sứ mệnh Apollo 11.
Bước đi cần thiết hay sự trì hoãn?
Ở góc nhìn kỹ thuật, nhiều chuyên gia cho rằng kế hoạch mới của NASA là hợp lý.
Thử nghiệm tàu đổ bộ trong quỹ đạo Trái Đất trước khi hạ cánh xuống khu vực cực nam Mặt Trăng rõ ràng giúp giảm rủi ro. Việc tiêu chuẩn hóa cấu hình tên lửa cũng có thể giúp chương trình ổn định hơn.
Tuy nhiên, các thay đổi này cũng kéo dài thêm thời gian trước khi con người thực sự quay lại bề mặt Mặt Trăng.
Điều đó khiến Artemis mang hai bản chất song song.
Một mặt, đây là chương trình khoa học đầy tham vọng nhằm mở ra kỷ nguyên khám phá không gian mới.
Mặt khác, nó cũng là một chính sách công nghiệp lớn – nơi hàng chục tỷ USD được phân bổ cho mạng lưới công ty, trung tâm nghiên cứu và địa phương.
Mặt Trăng vẫn là mục tiêu cuối cùng. Nhưng trước khi con người đặt chân trở lại đó, Artemis còn phải vượt qua nhiều thử thách – từ công nghệ, ngân sách cho đến chính trị.
Liệu kế hoạch mới là bước sửa sai cần thiết hay chỉ là cách kéo dài thời gian cho một dự án khổng lồ vẫn đang tìm đường tới đích?
Câu trả lời có lẽ chỉ xuất hiện khi những nhiệm vụ Artemis tiếp theo thực sự cất cánh.
Giám đốc NASA Jared Issacman đã quyết định điều chỉnh lịch chương trình chinh phục Mặt Trăng Artemis để hạn chế rủi ro. Ảnh: Space Daily
Hình đồ họa minh họa về các hoạt động và cơ sở hạ tầng của con người trên Mặt Trăng trong tương lai gắn với các kế hoạch thuộc chương trình Artemis. Ảnh: Space Daily
