Trí tuệ nhân tạo (AI) đã giúp đẩy nhanh công việc phát triển thuốc ở giai đoạn đầu tại một số tập đoàn dược phẩm lớn nhất thế giới trong năm nay, rút ngắn tới một nửa thời gian cần thiết để tạo ra các phân tử thuốc mới và đưa chúng vào thử nghiệm lâm sàng, theo các nhà khoa học hàng đầu của những công ty này.
GSK, Bristol Myers Squibb, Novartis, Eli Lilly, Novo Nordisk, AstraZeneca và Sanofi cho biết họ đã vượt qua giai đoạn sử dụng AI cho những công việc đơn giản như chuẩn bị hồ sơ xin cấp phép. Hiện các hãng ứng dụng công nghệ này để thiết kế phân tử thuốc, sàng lọc những phân tử tiềm năng nhất và xác định nguy cơ mất an toàn.
“Không có khâu nào trong toàn bộ quy trình từ nghiên cứu phát hiện thuốc đến phát triển thuốc mà chúng tôi không sử dụng AI,” Sharon Barr, lãnh đạo cấp cao của AstraZeneca, cho biết.
Một số nhà khoa học cho rằng kinh nghiệm nghiên cứu thuốc tích lũy qua nhiều thập niên cùng kho dữ liệu sẵn có mang lại lợi thế cho các hãng dược trước những công ty AI như Anthropic. Công ty này đang chuẩn bị trở thành đối thủ, đối tác hoặc cả hai, sau đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) trong tuần này, với mức định giá 1.500 tỷ USD.
Trong những tháng gần đây, Anthropic đã mở phòng thí nghiệm riêng và công bố một số khoản đầu tư khác nhằm thúc đẩy ứng dụng AI vào quá trình tìm kiếm và phát triển thuốc.
Hôm thứ Năm, trước thời điểm cổ phiếu bắt đầu giao dịch trên sàn Nasdaq, CEO Anthropic Dario Amodei kể về người cha qua đời vì bệnh tật chỉ ít lâu trước khi phương pháp chữa trị căn bệnh đó được tìm ra. Ông nói các thử nghiệm lâm sàng và thí nghiệm vẫn cần thời gian, nhưng tin rằng “AI có thể đẩy nhanh đáng kể những quy trình này. Chúng tôi hy vọng trong tương lai sẽ có ít gia đình phải lỡ mất cơ hội chữa khỏi bệnh chỉ vì chậm vài năm”.
Các hãng dược đang theo dõi liệu công ty non trẻ này có thể thành công trong việc giải quyết các căn bệnh hay không. Theo Hiệp hội Nghiên cứu và Sản xuất Dược phẩm Mỹ (PhRMA), gần 9 trong số 10 loại thuốc được phát triển bằng phương pháp truyền thống thất bại trong các thử nghiệm lâm sàng. Để đưa một loại thuốc ra thị trường, doanh nghiệp có thể phải chi hàng tỷ USD và mất từ 10 đến 15 năm.
Aliza Apple, người điều hành TuneLab của Eli Lilly – chương trình cho phép các công ty công nghệ sinh học nhỏ tiếp cận một số mô hình AI nội bộ của hãng dược nhằm thúc đẩy hợp tác – cho rằng những tuyên bố như của Amodei và các nhà sáng lập Isomorphic Labs thuộc Alphabet, rằng công nghệ này có thể chữa khỏi mọi căn bệnh, đã phóng đại năng lực hiện tại của AI.
“Trước hết, sẽ thật tuyệt nếu họ chữa được một căn bệnh. Sau đó chúng ta hãy bàn đến những căn bệnh còn lại,” bà nói.
Những kết quả cụ thể
Các nhà khoa học tại những hãng dược cho biết chương trình AI của họ đã mang lại những kết quả cụ thể.
Sanofi cho biết đã tiết kiệm ít nhất một năm trong quá trình phát triển thuốc điều trị hen suyễn lunsekimig nhờ ứng dụng AI để chuyển các phát hiện sinh học ban đầu thành quyết định lâm sàng, qua đó bỏ qua được một nghiên cứu nhằm lựa chọn liều lượng thuốc.
Novartis cho biết các công cụ AI giúp hãng xác định năm mục tiêu sinh học được ưu tiên nghiên cứu để phát triển thuốc điều trị bệnh thận.
Bristol Myers cho biết một ứng viên thuốc điều trị bệnh hồng cầu hình liềm của hãng sẽ không thể được phát triển nếu thiếu các hệ thống AI nội bộ. Công ty đang dùng AI để hoàn thiện các phân tử thuốc mới và mô phỏng dựa trên dữ liệu thử nghiệm, nhằm xác định những ứng viên đủ tiềm năng để tiếp tục phát triển, theo Robert Plenge, Giám đốc nghiên cứu của hãng.
“Bước tiếp theo của chúng tôi là kết nối các mô hình này với hệ thống tự động hóa trong phòng thí nghiệm… để tạo ra những phân tử thuốc tốt hơn, chất lượng cao hơn trong thời gian ngắn hơn,” ông nói.
Novo Nordisk cho biết AI đã giúp giảm số chu kỳ thiết kế, sản xuất và thử nghiệm phân tử thuốc mới từ khoảng tám xuống còn ba. Thời gian mỗi chu kỳ cũng giảm từ tám tuần xuống còn bốn tuần.
Tuy nhiên, số lượng thuốc có ứng dụng AI được đưa vào thử nghiệm lâm sàng mới chỉ tăng nhẹ. Tháng 3, các nhà nghiên cứu xác định được 129 ứng viên thuốc tại 69 công ty, tăng so với khoảng 117 ứng viên tám tháng trước đó. Phần lớn chương trình vẫn đang ở giai đoạn phát triển ban đầu.
“Tôi cho rằng trong một, hai hoặc ba năm tới, chúng ta sẽ chứng kiến số lượng thuốc được phát triển bằng AI ở giai đoạn tiền lâm sàng tăng mạnh, cũng như số thuốc được đưa vào thử nghiệm lâm sàng,” bác sĩ Waqas Haque, nghiên cứu sinh chuyên ngành ung thư tại Đại học Chicago, thành viên nhóm tổng hợp dữ liệu trên, nhận định.
Tuy nhiên, ông không rõ liệu những loại thuốc này có thành công hơn thuốc không sử dụng AI hay không, và cũng không cho rằng chúng sẽ được cấp phép nhanh hơn, do những nút thắt trong thử nghiệm trên người và quy trình quản lý.
Mới chỉ là khởi đầu
Amodei từ lâu đã nói chữa bệnh là một trong những lợi ích lớn nhất mà AI có thể mang lại cho nhân loại. Anthropic đang tự phát triển thuốc và hợp tác với các đối tác như Bristol Myers để tìm ra những loại thuốc mới. Công ty đã ra mắt phần mềm AI phục vụ nghiên cứu khoa học mang tên Claude Science, đồng thời bổ nhiệm Vas Narasimhan, CEO Novartis, vào hội đồng quản trị.
Một số doanh nghiệp khác, trong đó có Novo Nordisk, cũng sử dụng các mô hình của Anthropic và Claude Science trong hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D).
Luca Giani, chuyên gia cấp cao tại quỹ đầu tư mạo hiểm Alumni Ventures, cho biết Anthropic và các phòng thí nghiệm AI tiên phong đối thủ đang tìm kiếm cơ hội mua lại doanh nghiệp liên quan đến ngành dược. “Họ muốn có thêm dữ liệu và muốn sở hữu thêm nhiều công ty,” ông nói.
Giani cho biết ngay cả trước khi IPO với mức định giá 1.500 tỷ USD, Anthropic đã công bố một số thỏa thuận hợp tác và một thương vụ mua lại trong tháng trước. “Tôi nghĩ đây mới chỉ là khởi đầu,” ông nói.
Apple của Eli Lilly cho rằng Anthropic và các đối thủ AI vừa có thể là đồng minh, vừa có thể là đối thủ cạnh tranh.
“Trong những ngày đầu, chúng tôi chắc chắn xem họ là nhà cung cấp dịch vụ. Công bằng mà nói, chính họ cũng tự định vị mình như vậy. Tôi nghĩ chúng tôi ngày càng xem họ là đối tác hợp tác,” bà nói. “Một năm trước, họ chưa triển khai chương trình nào, còn một năm nữa mọi chuyện sẽ ra sao thì không ai biết.”
Tony Wood, Giám đốc khoa học của GSK, cho biết ông xem Anthropic là “một đối thủ cạnh tranh khác”, trong khi Bristol Myers và Novo có xu hướng coi các công ty AI là đối tác hơn.
Dù vậy, Novo cho biết hãng không cung cấp dữ liệu độc quyền cho các phòng thí nghiệm AI tiên phong để huấn luyện mô hình. Sanofi cũng có chính sách tương tự.
“Nếu không có dữ liệu để huấn luyện mô hình, hệ thống sẽ nhanh chóng mất hiệu quả,” Matt Truppo, người đứng đầu chiến lược tính toán và AI toàn cầu trong bộ phận nghiên cứu và phát triển của Sanofi, nói. Truppo dự báo AI sẽ giúp rút ngắn 20-25% thời gian nghiên cứu thuốc ở giai đoạn đầu trong vòng hai năm tới, và có thể giảm một nửa trong vòng năm năm, trên hơn 100 chương trình phát triển thuốc của công ty.
Tuy nhiên, ông cho rằng sẽ cần thêm thời gian để mở rộng ứng dụng AI sang những lĩnh vực điều trị mà Sanofi chưa có nhiều dữ liệu độc quyền.
Fiona Marshall, Chủ tịch bộ phận nghiên cứu y sinh của Novartis, cho biết thời gian trung bình từ khi bắt đầu một dự án đến khi có ứng viên thuốc đã giảm từ ba năm xuống còn khoảng 18 tháng đến hai năm.
“Chúng tôi có rất nhiều dữ liệu và giờ đây có thể khai thác chúng theo những cách tinh vi hơn nhiều,” bà nói.

Một dược sĩ kiểm tra khối lượng các viên thuốc paracetamol trong phòng thí nghiệm của một công ty dược phẩm. Ảnh: Reuters

