Chưa từng có công nghệ mới nào thu hút dòng tiền lớn như AI hiện nay, vượt xa quy mô vốn từng đổ vào đường sắt hay Internet khi những cuộc cách mạng công nghệ đó bùng nổ.
Theo dự báo của PwC, tổng chi tiêu cho riêng các trung tâm dữ liệu trên toàn cầu có thể vượt 30.000 tỉ đô la vào năm 2050, gần tương đương giá trị toàn bộ trái phiếu chính phủ Mỹ đang lưu hành. PwC cho rằng ngay cả sau khi điều chỉnh theo lạm phát, con số này vẫn “vượt xa” mức đầu tư từng được ghi nhận trong các cơn sốt đường sắt và dotcom.
Anthropic, một trong những công ty lớn tham gia cuộc đua AI, dự kiến chi 518 tỉ đô la trong những năm tới, theo bản cáo bạch IPO mà Reuters tiếp cận. Con số này cao hơn 100 lần doanh thu của công ty trong năm 2025. Các nhà đầu tư của Anthropic cho rằng AI sẽ tạo ra những thay đổi sâu rộng hơn cả sự xuất hiện của động cơ hơi nước và quá trình công nghiệp hóa mà công nghệ này thúc đẩy.
Tuy nhiên, đằng sau những dự báo chóng mặt, khoản chi khổng lồ và mức định giá rất cao của các công ty AI là những giả định về mức tăng năng suất trên diện rộng và lợi nhuận trong tương lai mà cho đến nay vẫn chưa có nhiều bằng chứng hoặc tiền lệ lịch sử đủ chắc chắn để khẳng định.
Mức tăng năng suất vẫn chưa xuất hiện rõ ràng
JPMorgan viết trong báo cáo tháng 8 rằng mức tăng năng suất trên diện rộng tại Mỹ, quốc gia đang dẫn đầu cuộc đua AI, “vẫn chưa xuất hiện rõ ràng”, làm dấy lên câu hỏi về tính bền vững của mức định giá các công ty AI.
Một nghiên cứu của Bain & Company cho rằng mức tăng năng suất từ những thị trường hiện có sẽ không đủ để biện minh cho quy mô đầu tư hiện nay. Theo nghiên cứu, “những thị trường hoàn toàn mới phải xuất hiện để thu hẹp khoảng cách tài chính”, có thể bao gồm robot được AI điều khiển hoặc các vật liệu mới cho pin và chất bán dẫn.
Bain cho biết các công ty cung cấp hạ tầng điện toán quy mô lớn của Mỹ, như Google, Amazon và Microsoft, cùng những doanh nghiệp khác trong cuộc đua AI, cần tạo ra hơn 4.200 tỉ đô la doanh thu mới trong 5 năm tới để trang trải chi phí xây dựng hạ tầng.
“Câu hỏi là liệu các ứng dụng có xuất hiện đủ nhanh để chi trả cho khoản đầu tư đó hay không,” nghiên cứu công bố tháng trước nhận định.
Ít người nghi ngờ tiềm năng của AI trong việc làm thay đổi mọi thứ, từ công việc văn phòng đến nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, cũng như những cuộc cách mạng công nghệ trước đây từng rút ngắn thời gian di chuyển từ vài ngày xuống vài giờ hoặc kết nối cả thế giới chỉ bằng một cú nhấp chuột.
Tuy nhiên, những phép tính về khả năng thu hồi vốn và thời hạn trả nợ vẫn không thay đổi. Điều đó buộc các nhà kinh tế phải tính đến những tác động đối với kinh tế toàn cầu vượt ra ngoài các chu kỳ tăng giảm của đầu tư.
JPMorgan nhận định: “Tiền lệ lịch sử cho thấy các cơn bùng nổ công nghệ thường kết thúc khi việc xây dựng hạ tầng không còn tạo ra lợi nhuận đủ lớn”.
Lấy Nvidia, công ty Mỹ có chip đang giữ vai trò nền tảng trong cuộc cách mạng AI, làm ví dụ, JPMorgan ước tính năng suất của Mỹ phải tăng 3-5% mỗi năm trong 10 năm tới mới đủ để biện minh cho mức định giá của Nvidia. Đây sẽ là mức tăng đáng kể so với dự báo cơ sở 1,75% mỗi năm của Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ trong cùng giai đoạn.
Riêng tại Mỹ – theo một số ước tính chiếm khoảng ba phần tư tổng đầu tư AI toàn cầu – đầu tư cho AI có thể lên tới khoảng 9.000 tỉ đô la trong giai đoạn 2025-2032, tương đương 3,2% GDP Mỹ mỗi năm, theo Stijn Van Nieuwerburgh, nhà kinh tế tại Trường Kinh doanh Columbia.
Ông ước tính ngành AI Mỹ phải tạo ra khoảng 3.550 tỉ đô la doanh thu mỗi năm vào năm 2032 để đạt tỷ suất lợi nhuận đầu tư 10%. Hiện doanh thu của ngành mới chỉ bằng một phần nhỏ con số này.
Việc sử dụng đòn bẩy tài chính để tài trợ cho phần lớn hạ tầng AI cũng khiến rủi ro gia tăng. Van Nieuwerburgh viết trong một báo cáo hội nghị được chỉnh sửa vào đầu tháng 10 rằng chỉ một sự suy giảm tương đối nhỏ về nhu cầu, sự chậm trễ hoặc giá trị tài sản cũng có thể dẫn đến những khoản lỗ lớn hơn nhiều.
AI và “tốc độ tạo ra những điều kỳ diệu mới”
Những con số chóng mặt trên không ngăn các lãnh đạo AI tại Mỹ nói về tương lai với sự lạc quan cao độ.
Dario Amodei, CEO Anthropic, từng nói tương lai với AI có thể là “một điều đẹp đẽ mang tính siêu việt”. Trong khi đó, CEO OpenAI Sam Altman cho rằng “tốc độ tạo ra những điều kỳ diệu mới sẽ rất lớn” khi các mô hình AI học cách tự cải thiện và đẩy nhanh các đột phá.
Jasjeet Sekhon, Giám đốc chiến lược của Google DeepMind, nói tại một hội nghị ở Đại học California, Berkeley hồi tháng 8 rằng khả năng AI tự học, được gọi là tự cải thiện liên tục (recursive self-improvement), là “một phần then chốt trong luận điểm đầu tư” và nếu đạt được có thể tạo ra mức tăng năng suất chưa từng có.
Tự cải thiện liên tục có khả năng thúc đẩy AI tiến bộ theo cấp số nhân, nhưng đồng thời cũng làm dấy lên lo ngại về những rủi ro mang tính sống còn đối với nhân loại.
Dù vậy, tốc độ tăng năng suất có thể vẫn không theo kịp thời hạn mà các bộ phận tài chính doanh nghiệp cần để thu hồi khoản đầu tư.
Diane Coyle, nhà kinh tế tại Đại học Cambridge ở Anh, cho biết tác động của những công nghệ mang tính cách mạng trong quá khứ thường mất 10-50 năm mới thể hiện đầy đủ trong năng suất.
Nhóm kinh tế học của Anthropic đã xây dựng nhiều kịch bản về mức tăng trưởng bổ sung mà AI có thể mang lại vào năm 2030. Với giả định tăng trưởng cơ sở 2% nếu không có AI, mô hình cho thấy tăng trưởng có thể đạt 2,4% trong kịch bản AI tác động hạn chế, 5,4% trong kịch bản tác động đáng kể và 15,4% trong kịch bản cao nhất.
Theo nhóm nghiên cứu, tăng trưởng cao hơn cũng đồng nghĩa với nhiều việc làm bị mất hơn, dù nghiên cứu không đưa ra xác suất cho từng kịch bản.
Năm ngoái, Amodei dự báo AI có thể xóa sổ một nửa số việc làm văn phòng cấp đầu vào trong vòng 5 năm. Tuy nhiên, cho đến nay, một số nhà nghiên cứu cho rằng tác động chủ yếu mới thể hiện ở việc người tìm việc văn phòng khó tìm được việc hơn.
Các nghiên cứu tại Mỹ và Anh cho thấy tuyển dụng nhân sự đầu sự nghiệp đang chậm lại ở những công việc văn phòng có nhiều nhiệm vụ mà AI có khả năng thực hiện, dù tổng việc làm vẫn duy trì ở mức cao.
Các nhà nghiên cứu Đại học Stanford hồi tháng 8 cho biết việc làm của nhóm lao động 22-25 tuổi trong những ngành chịu tác động mạnh của AI, như kế toán và trợ lý pháp lý, thấp hơn 19% so với những công việc mà AI khó thay thế, chẳng hạn nhân viên vệ sinh và công nhân xây dựng.
Tuy nhiên, ngay cả khi quá trình chuyển đổi mà ngành AI hứa hẹn diễn ra chậm hơn những con số mà các công ty đưa ra, những lợi ích kinh tế thực sự vẫn có thể tồn tại. Điều này tương tự việc các đoàn tàu vẫn tiếp tục chạy sau Cơn hoảng loạn năm 1873 (của lĩnh vực đầu tư đường sắt), khiến nhiều ông trùm đường sắt phá sản, hay Internet không biến mất sau khi bong bóng dotcom vỡ vào những năm 1990.
“Lịch sử là người bạn đồng hành hữu ích để chúng ta hiểu vấn đề này”, Coyle nói. “Miễn là cuối cùng chúng ta vẫn có được hạ tầng cần thiết để hỗ trợ tất cả những lợi ích về năng suất trong tương lai, thì điều đó là ổn.”
Dòng chữ “AI Artificial Intelligence”, bàn phím và bàn tay robot trong hình minh họa chụp ngày 23-9-2026. Ảnh: Reuters
