Theo các chuyên gia, rào cản lớn nhất đối với quá trình chuyển đổi năng lượng tại châu Phi hiện không còn là công nghệ hay nguồn tài nguyên, mà là việc xây dựng thể chế, thị trường và hệ thống quản lý đủ mạnh để triển khai các dự án năng lượng tái tạo ở quy mô lớn.
Sự thay đổi này diễn ra trong bối cảnh năng lượng tái tạo vừa đạt cột mốc lịch sử trên toàn cầu. Năm 2025, năng lượng tái tạo chiếm 34% sản lượng điện thế giới, lần đầu vượt than đá (33%). Cùng với điện hạt nhân, hai nguồn này được dự báo sẽ cung cấp khoảng một nửa lượng điện toàn cầu vào năm 2030.
Khi công nghiệp hóa, AI và điện khí hóa khiến nhu cầu điện tăng mạnh, các chuyên gia cho rằng nút thắt của quá trình chuyển đổi năng lượng đã chuyển từ công nghệ sang những yếu tố nền tảng như cơ chế tài chính, quy định pháp lý và năng lực quản lý. Việc tháo gỡ các rào cản này đặc biệt quan trọng với châu Phi, nơi khoảng 600 triệu người vẫn chưa được tiếp cận điện.
“Năng lượng sạch hiện đã rẻ hơn nhiên liệu hóa thạch ở gần như mọi nơi trên thế giới,” cựu Thị trưởng New York Michael R. Bloomberg, Đặc phái viên của Tổng thư ký Liên Hợp Quốc về Tham vọng và Giải pháp Khí hậu, phát biểu khi công bố sáng kiến trị giá 285 triệu USD của Bloomberg Philanthropies nhằm hỗ trợ các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển.
“Tuy nhiên, những rào cản hoàn toàn có thể khắc phục vẫn đang làm chậm quá trình triển khai. Trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tăng với tốc độ chưa từng có, chúng ta không thể để những trở ngại đó tiếp tục cản đường,” ông nói.
Khác với các chương trình tài trợ truyền thống, sáng kiến này không tập trung xây dựng nhà máy điện mặt trời hay điện gió, mà đầu tư vào thiết kế thị trường điện, nâng cao năng lực cơ quan quản lý, đào tạo chuyên môn và củng cố các tổ chức trong ngành. Đây được xem là những điều kiện then chốt để thu hút vốn tư nhân và mở rộng năng lượng tái tạo.
Theo các chuyên gia, châu Phi không thiếu tiềm năng năng lượng tái tạo hay công nghệ phù hợp. Điều còn thiếu là năng lực thể chế để biến những lợi thế đó thành các dự án có hiệu quả tài chính và hòa lưới điện.
Nhiều dự án vẫn bị đình trệ do quy hoạch lưới điện yếu, thủ tục cấp phép kéo dài, thiết kế thị trường chưa hoàn thiện và hệ thống quản lý còn phân tán.
“Điều còn thiếu không phải là tiềm năng, mà là thể chế và năng lực để khai mở tiềm năng đó,” ông Saliem Fakir, Giám đốc điều hành Quỹ Khí hậu châu Phi, nhận định. “Những khoản tài trợ tập trung vào các khoảng trống này có thể tạo ra bước ngoặt cho hệ thống năng lượng của cả châu lục.”
Trong khi chi phí năng lượng tái tạo tiếp tục giảm và nhu cầu đầu tư tăng, các nhà đầu tư vẫn coi sự thiếu ổn định của chính sách, quy trình cấp phép chậm và năng lực quản lý hạn chế là những rào cản lớn.
Theo bà Wangari Muchiri, nhà sáng lập kiêm CEO RE.Think Energy, giai đoạn tiếp theo của quá trình chuyển đổi năng lượng không còn là chứng minh năng lượng sạch hiệu quả, mà là loại bỏ những rào cản khiến công nghệ này chưa thể được triển khai nhanh và trên quy mô lớn.
Bà cho rằng tương lai của năng lượng tái tạo ở châu Phi sẽ không chỉ được quyết định bởi số lượng dự án được xây dựng, mà còn bởi chất lượng của các thể chế giúp những dự án đó trở thành hiện thực.
Một người chăn gia súc đứng gần nhà máy điện mặt trời Khi Solar One – cơ sở sử dụng năng lượng Mặt Trời để phát điện – ở gần thành phố Upington, Northern Cape, Nam Phi. Ảnh: AP
