Lisbon cổ kính, giấc mơ hiện đại và một “nhà máy kỳ lân” đang hình thành tại Bồ Đào Nha

Một buổi sáng ở Lisbon, nhìn từ Miradouro de Santa Luzia, thành phố hiện ra như một lớp trầm tích lịch sử: những con hẻm thời trung cổ, mái ngói đỏ xếp lớp, dòng sông Tagus lấp lánh ở phía xa. Nhưng ngay dưới vẻ đẹp cổ kính ấy, một Lisbon khác đang vận hành – trẻ hơn, nhanh hơn và đầy tham vọng. Ở trung tâm của chuyển động đó là Lisbon Unicorn Factory, sáng kiến đổi mới sáng tạo lớn nhất từng được chính quyền thành phố hậu thuẫn, với mục tiêu không hề che giấu: biến Lisbon thành một “nhà máy sản xuất kỳ lân” của châu Âu.

Ra mắt năm 2022, Lisbon Unicorn Factory không chỉ là một chương trình hỗ trợ startup. Nó là một chiến lược tái định vị thành phố, đặt đổi mới công nghệ và doanh nghiệp tăng trưởng cao vào trung tâm của chính sách phát triển đô thị.

Từ thành phố di sản đến tham vọng “thủ đô khởi nghiệp”

Trong nhiều thập kỷ, Bồ Đào Nha đối mặt với một nghịch lý quen thuộc của châu Âu: hệ thống giáo dục mạnh, nguồn nhân lực chất lượng cao, nhưng không giữ được người trẻ. Hàng trăm nghìn kỹ sư, bác sĩ, nhà nghiên cứu rời đất nước để tìm cơ hội tại Anh, Đức hay Mỹ. Lisbon đẹp, nhưng chưa đủ “đất diễn” cho những giấc mơ công nghệ lớn.

Bước ngoặt đến vào năm 2016, khi Lisbon được chọn làm nơi tổ chức Web Summit. Dòng chảy startup, quỹ đầu tư và tập đoàn công nghệ toàn cầu bắt đầu đổ về thành phố. Tuy nhiên, chính quyền Lisbon sớm nhận ra: một hội nghị công nghệ, dù quy mô toàn cầu, cũng không đủ để tạo ra hệ sinh thái bền vững. Thành phố cần một cấu trúc dài hạn để giữ doanh nghiệp ở lại, giúp họ lớn lên và tạo việc làm chất lượng cao.

Lisbon Unicorn Factory ra đời trong bối cảnh đó, như một câu trả lời mang tính hệ thống.

Những nhà máy cũ và sứ mệnh mới

Khi các phóng viên TechNode đặt chân tới Khu Đổi mới Beato, phía đông Lisbon, trước mắt họ không phải là những tòa nhà kính vô trùng thường thấy ở các trung tâm công nghệ hiện đại. Thay vào đó là những khối nhà công nghiệp xây bằng gạch đỏ, mang đậm dấu ấn lịch sử.

José, Giám đốc Unicorn Factory Lisboa, chỉ tay về những công trình xung quanh, nơi từng là nhà máy bánh quy, mì ống và xưởng xay bột – một quần thể công nghiệp rộng khoảng 35.000 m² từng cung cấp thực phẩm cho thành phố. Ngày nay, những bức tường cũ ấy đang là nơi làm việc của các nhóm kỹ sư phần mềm, nhà khoa học dữ liệu và nhà sáng lập startup.

“Chúng tôi không muốn phá bỏ quá khứ,” José nói. “Chúng tôi muốn xây tương lai trên chính nền móng của nó.”

Tính đến nay, 10 trong số 18 công trình di sản tại Beato đã được cải tạo và đưa vào sử dụng. Hơn 1.300 “nhà đổi mới” đang làm việc tại đây, biến khu phức hợp này thành một trong những không gian công nghệ lớn nhất Lisbon.

Không gian làm việc hay hệ sinh thái đô thị?

Điểm khác biệt của Lisbon Unicorn Factory nằm ở cách tiếp cận. Thay vì tập trung vào một khu campus khép kín, sáng kiến này được thiết kế như một mạng lưới các hub chuyên ngành, phân bổ khắp thành phố.

Hiện hệ thống gồm sáu hub chính: AI Hub về trí tuệ nhân tạo và dữ liệu; Sustainability Hub tập trung vào công nghệ khí hậu và phát triển bền vững; Gaming Hub phát triển ngành công nghiệp trò chơi và nội dung số; Web3 Hub về blockchain và công nghệ phi tập trung; Engineering & Industry Hub cho kỹ thuật và công nghiệp 4.0; và Healthhub Lisboa – trung tâm dành cho y tế, công nghệ sức khỏe và khoa học sự sống.

Các hub này không hoạt động độc lập. Chúng được kết nối bằng một kiến trúc chính sách chung: thu hút – ươm tạo – tăng tốc – giữ chân doanh nghiệp.

Healthhub Lisboa: nơi đổi mới gặp thực tế

Healthhub Lisboa, đặt tại khu Rossio, là ví dụ tiêu biểu cho triết lý đó. Thay vì xây dựng một không gian làm việc chung hoành tráng, Healthhub được thiết kế như điểm giao thoa giữa bệnh viện, startup và trường đại học.

Dự án được phát triển cùng các đối tác như AstraZeneca, CUF, Linde, European Longevity Hub và SITIO. Các startup tại đây không chỉ gặp nhà đầu tư, mà còn làm việc trực tiếp với các bệnh viện và trường y như Católica Medical School hay NOVA Medical School.

Những bài toán rất “đời” của hệ thống y tế – từ chẩn đoán, quản lý dữ liệu bệnh nhân đến chăm sóc người cao tuổi – trở thành chất liệu cho đổi mới sáng tạo. Với Bồ Đào Nha, nơi dân số đang già hóa nhanh, healthtech không chỉ là cơ hội kinh doanh mà còn là ưu tiên chiến lược dài hạn.

Giám đốc điều hành Gil Azevedo cho biết lĩnh vực y tế đang trải qua những chuyển đổi lớn và phải đối mặt với nhiều thách thức mang tính cấu trúc kéo dài. Theo ông, healthhub được hình thành nhằm tăng tốc quá trình thay đổi này, thông qua việc tập hợp nhân tài và các đối tác chiến lược để phát triển những giải pháp đổi mới, “giúp nâng cao hiệu quả cho ngành, tăng khả năng đáp ứng của các dịch vụ y tế và đồng hành cùng những lĩnh vực tăng trưởng mới như tuổi thọ”.

Thu hút “chất xám toàn cầu”

Nếu Healthhub cho thấy chiều sâu ngành, thì các hub về AI, kỹ thuật và Web3 thể hiện tham vọng toàn cầu của Lisbon Unicorn Factory. Mục tiêu không chỉ là nuôi startup nội địa, mà còn kéo doanh nghiệp quốc tế đến Lisbon để đặt trụ sở, đội ngũ R&D và trung tâm vận hành.

Chỉ trong chưa đầy hai năm, Lisbon đã thu hút hơn một chục kỳ lân công nghệ quốc tế mở văn phòng hoặc trung tâm phát triển sản phẩm, đến từ Mỹ, Israel, Trung Quốc, Brazil và Ấn Độ. Upwork, nền tảng việc làm tự do toàn cầu, là một trong những cái tên mới nhất công bố mở hub vận hành quốc tế tại Lisbon.

Chi phí sinh hoạt thấp hơn nhiều thủ đô Tây Âu, chất lượng sống cao, khí hậu ôn hòa và chính sách thân thiện với startup đang biến Lisbon thành “điểm ngọt” trên bản đồ công nghệ toàn cầu.

Bao nhiêu startup đã lớn lên từ đây?

Theo số liệu của Unicorn Factory Lisboa, chỉ trong một năm, hơn 250 startup và 1.000 sinh viên đã tham gia các chương trình của tổ chức, trong đó khoảng một nửa đến từ ngoài Bồ Đào Nha. Tính từ khi chính thức vận hành năm 2022, hệ sinh thái này đã hỗ trợ hơn 300 startup ở nhiều giai đoạn khác nhau.

Không phải tất cả đều trở thành kỳ lân – và chính quyền Lisbon cũng không coi đó là thước đo duy nhất. Việc làm chất lượng cao, khả năng giữ nhân tài và đóng góp dài hạn cho nền kinh tế đô thị mới là mục tiêu then chốt.

Theo ước tính của Lisbon City Hall, các doanh nghiệp trong hệ sinh thái Unicorn Factory đã tạo ra hàng nghìn việc làm công nghệ, từ kỹ sư phần mềm đến nhà khoa học dữ liệu và chuyên gia y sinh.

Thành phố như một nền tảng khởi nghiệp

Trong các phát biểu công khai, Thị trưởng Lisbon Carlos Moedas thường nhấn mạnh: Unicorn Factory không chỉ là một dự án kinh tế, mà là một dự án xã hội. Mục tiêu cuối cùng là giữ thế hệ trẻ ở lại, tạo điều kiện để họ xây dựng tương lai ngay tại quê hương.

Tầm nhìn sắp tới của Lisbon Unicorn Factory xoay quanh ba trục chính: chuyên sâu theo ngành, quốc tế hóa mạnh mẽ hơn, và gắn đổi mới sáng tạo với những vấn đề rất cụ thể của đô thị – từ nhà ở, giao thông đến y tế và môi trường.

Trong một bài viết gần đây trên Euronews, Carlos Moedas, Thị trưởng Lisbon, nhấn mạnh rằng hành trình của Lisbon từ một thành phố của truyền thống và lịch sử trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo hiện đại là một trường hợp điển hình đầy sức thuyết phục về chuyển đổi đô thị. “Thông qua các khoản đầu tư chiến lược, chính sách hỗ trợ và những dự án có tầm nhìn, Lisbon đã khai thác sức mạnh của đổi mới sáng tạo để làm mới nền kinh tế, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân và định vị mình như một điểm đến dẫn đầu trên bản đồ công nghệ toàn cầu,” ông viết.

Trong bối cảnh châu Âu loay hoay tìm cách chuyển tri thức thành việc làm, Lisbon đang thử nghiệm một mô hình khác: thành phố như một nền tảng khởi nghiệp.

Như Carlos Moedas từng đặt câu hỏi trên Euronews: liệu Lisbon có thể dẫn dắt con đường hình thành 27 phiên bản địa phương của Hội đồng Đổi mới châu Âu hay không? Câu trả lời vẫn còn ở phía trước, nhưng với Lisbon Unicorn Factory, thành phố này đã bước những bước đầu tiên – không bằng quy mô hay vốn khổng lồ, mà bằng chính sách thông minh, không gian mở và tầm nhìn dài hạn.

Nơi này từng là xưởng bánh ngọt của Lisbon, và giờ hiện là trung tâm khởi nghiệp Lisbon. Ảnh: TechNode