Thế giới chỉ còn khoảng 150 tỷ tấn CO2 có thể phát thải trước khi vượt quá ngân sách carbon dành cho mục tiêu hạn chế mức nóng lên toàn cầu ở 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Với tốc độ phát thải hiện nay, hạn mức này có thể cạn trong chưa đầy bốn năm.
Theo đánh giá mới của Dự án Carbon Toàn cầu (Global Carbon Project), tổng lượng CO2 phát thải trên thế giới được dự báo đạt 43,3 tỷ tấn trong năm 2026, tăng từ 42,8 tỷ tấn năm 2025. Đáng chú ý, phát thải từ than đá, dầu mỏ và khí đốt có thể giảm 0,4%, xuống còn 38,2 tỷ tấn, nhưng mức giảm này chưa đủ bù đắp lượng khí thải gia tăng do phá rừng và thay đổi sử dụng đất.
Ngân sách carbon là lượng CO2 tối đa nhân loại còn có thể phát thải để giữ khả năng đạt một mục tiêu nhiệt độ nhất định. Khi hạn mức này cạn, khả năng duy trì mức nóng lên dưới ngưỡng tương ứng sẽ ngày càng thấp.
Giáo sư Pierre Friedlingstein, Giám đốc Văn phòng Ngân sách Carbon Toàn cầu thuộc Đại học Exeter và người đứng đầu nghiên cứu, nhận định phát thải từ nhiên liệu hóa thạch giảm là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, một phần mức giảm trong năm nay xuất phát từ những cú sốc địa chính trị, không phải kết quả của quá trình chuyển đổi năng lượng bền vững.
Theo ông, điện mặt trời, điện gió và xe điện đang giúp đáp ứng nhu cầu năng lượng tăng thêm mà không làm phát sinh lượng khí thải tương ứng. Tuy nhiên, tốc độ triển khai các công nghệ này cần nhanh hơn để đưa phát thải toàn cầu đạt đỉnh và bước vào giai đoạn giảm liên tục.
Năng lượng sạch chưa đủ đảo chiều phát thải
Trong các nhiên liệu hóa thạch, dầu mỏ được dự báo đóng góp lớn nhất vào mức giảm phát thải năm 2026. Lượng CO2 từ dầu có thể giảm 1,9%, chủ yếu do giá tăng và nguồn cung bị hạn chế liên quan đến xung đột Iran. Phát thải từ khí đốt dự kiến giảm 0,3%, trong khi than đá có thể tăng 0,6%. Phát thải từ hàng không và vận tải biển quốc tế đều được dự báo giảm 1%.
Điện mặt trời, điện gió và xe điện hiện giúp tránh khoảng hai phần ba mức tăng nhu cầu năng lượng toàn cầu. Riêng điện mặt trời và điện gió được dự báo ngăn phát thải 4,6 tỷ tấn CO2 trong năm 2026, tăng từ 4,1 tỷ tấn năm 2025 và chỉ 280 triệu tấn năm 2010.
Trung Quốc giữ vai trò trung tâm trong quá trình chuyển đổi này. Nước này chiếm khoảng 32% lượng phát thải từ nhiên liệu hóa thạch toàn cầu, đồng thời đóng góp một nửa lượng phát thải được ngăn chặn nhờ năng lượng tái tạo và xe điện trên thế giới.
Phát thải của Trung Quốc được dự báo giảm 0,9% trong năm 2026, nhờ tiêu thụ dầu thấp hơn và sản lượng điện tái tạo tăng. Tuy nhiên, phát thải từ than đá vẫn có thể tăng nhẹ 0,3%.
Tại Mỹ, phát thải dự kiến giảm 1,3%, chủ yếu do tiêu thụ than đi xuống sau khi tăng trong năm 2025. Liên minh châu Âu và Nhật Bản lần lượt có thể giảm 1,5% và 1%. Ngược lại, phát thải của Ấn Độ được dự báo tăng 4,4%, cao hơn mức tăng trung bình 3,5% mỗi năm trong thập niên qua.
Giáo sư Corinne Le Quéré thuộc Đại học East Anglia cho biết nhiều quốc gia đã giảm phát thải trong khi kinh tế vẫn tăng trưởng. Một phân tích đi kèm nghiên cứu cho thấy tại 59 quốc gia, lượng phát thải năm 2025 thấp hơn năm 2019, trước đại dịch COVID-19, dù kinh tế tiếp tục mở rộng.
Theo bà, các công nghệ sạch đang tạo ra tác động thực tế và nếu được triển khai nhanh hơn, chúng có thể giúp đảo chiều xu hướng phát thải toàn cầu trong vài năm tới.
Mất rừng làm gia tăng lượng khí thải
Đà giảm phát thải từ nhiên liệu hóa thạch đang bị bù trừ bởi lượng CO2 gia tăng do thay đổi sử dụng đất, đặc biệt là phá rừng. Nhóm phát thải này được dự báo đạt 5,1 tỷ tấn trong năm 2026.
Một phần mức tăng liên quan đến cháy than bùn và suy thoái rừng tại Đông Nam Á. Điều kiện khô hạn gắn với hiện tượng El Niño làm tăng nguy cơ cháy rừng; gần như toàn bộ các vụ cháy than bùn đều bắt nguồn từ hoạt động của con người.
Rừng, đất và đại dương hấp thụ một lượng lớn CO2, đóng vai trò như những bể chứa carbon tự nhiên. Khả năng hấp thụ carbon của đất liền đã phục hồi sau khi suy yếu trong đợt El Niño năm 2023-2024. Tuy nhiên, hiện tượng El Niño mạnh hình thành trong năm 2026 có thể tiếp tục ảnh hưởng đến khả năng hấp thụ này trong năm tới.
Báo cáo ước tính nồng độ CO2 trong khí quyển sẽ đạt 427,7 phần triệu (ppm) năm 2026, cao hơn khoảng 54% so với thời kỳ tiền công nghiệp.
Trong giai đoạn 2016-2025, nạn phá rừng vĩnh viễn thải ra trung bình khoảng 3,8 tỷ tấn CO2 mỗi năm. Trồng rừng mới và phục hồi rừng chỉ bù đắp được khoảng một nửa lượng khí thải này.
Trung Quốc, Liên minh châu Âu và Mỹ là những khu vực đóng góp lớn nhất vào lượng CO2 được loại bỏ thông qua phục hồi và mở rộng diện tích rừng. Ngược lại, tại Brazil, Nga và Indonesia, lượng CO2 phát thải do phá rừng vẫn vượt quá lượng được hấp thụ.
Các công nghệ thu giữ carbon trực tiếp từ khí quyển hiện có quy mô rất nhỏ, với công suất thu giữ thấp hơn lượng CO2 mà nhiên liệu hóa thạch thải ra chỉ trong 30 phút.
Giáo sư Julia Pongratz thuộc Đại học Ludwig Maximilian Munich cho rằng thế giới cần đồng thời cắt giảm phát thải và mở rộng các biện pháp loại bỏ CO2 để đạt trung hòa khí nhà kính. Trồng và phục hồi rừng đã hấp thụ lượng carbon đáng kể, nhưng chưa đủ bù đắp phát thải do phá rừng; các công nghệ loại bỏ carbon mới cũng chưa được triển khai ở quy mô lớn.
Dù tổng lượng CO2 tiếp tục tăng, tốc độ gia tăng đã chậm lại đáng kể. Trong thập niên qua, phát thải toàn cầu tăng trung bình 0,3% mỗi năm, thấp hơn nhiều so với mức 1,7% của thập niên trước đó.
Các nhà nghiên cứu dự báo từ nay đến cuối năm 2028, sản lượng điện mặt trời, điện gió tăng thêm cùng sự phổ biến của xe điện có thể ngăn lượng phát thải tương đương 64-79% mức phát thải phát sinh từ nhu cầu năng lượng tăng thêm.
Tuy nhiên, xe điện mới chiếm khoảng 10% tổng số ôtô chở khách trên toàn cầu năm 2025; tỷ lệ này giảm còn 6% nếu không tính xe hybrid.
Nhóm nghiên cứu nhận định việc mở rộng năng lượng sạch có thể đưa thế giới đến gần thời điểm phát thải CO2 đạt đỉnh và giảm bền vững. Tuy nhiên, để đạt được điều đó, các quốc gia cần đẩy nhanh chuyển đổi năng lượng và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, thay vì trông đợi vào những đợt giảm phát thải tạm thời do suy thoái kinh tế hay biến động địa chính trị.
Ảnh minh họa phát thải CO2 do sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Ảnh: Shutterstock
