Khi các quốc gia và doanh nghiệp chuẩn bị đưa ngày càng nhiều tàu vũ trụ lên Mặt Trăng, các chuyên gia di sản đang tìm cách bảo vệ những dấu tích lịch sử trên thiên thể này trước nguy cơ bị các vụ hạ cánh, va chạm và hoạt động khai thác trong tương lai làm hư hại.
Vấn đề được đưa ra thảo luận tại cuộc họp gần đây ở Pisa, Ý, của Ủy ban Khoa học Quốc tế về Di sản Hàng không Vũ trụ (ISCAH) thuộc Hội đồng Quốc tế về Di tích và Di chỉ (ICOMOS). Cuộc họp ngày 14-9 tập trung xây dựng các hướng dẫn và khuyến nghị cho việc đưa tàu vũ trụ rời quỹ đạo và có kiểm soát xuống bề mặt Mặt Trăng, trong đó đặc biệt chú ý đến nguy cơ các vệ tinh và tầng tên lửa rơi xuống những khu vực có giá trị lịch sử.
Mối lo này trở nên rõ ràng hơn sau vụ tầng trên tên lửa Falcon 9 của SpaceX đâm xuống Mặt Trăng hồi tháng 8. Khi hoạt động trên Mặt Trăng gia tăng, việc cho các tàu quỹ đạo hoặc tầng tên lửa rơi có kiểm soát xuống bề mặt sau khi hoàn thành nhiệm vụ đang được xem là một phương án xử lý cuối vòng đời ngày càng hấp dẫn. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo cách làm này có thể gây tổn hại lâu dài cho di sản trên Mặt Trăng.
Chưa hiểu đầy đủ tác động của va chạm
Luca Forassiepi, một thành viên của ISCAH, cho biết giới khoa học hiện còn hiểu biết hạn chế về cách vật chất bắn tung ra từ các vụ va chạm trên Mặt Trăng cũng như những tác động mà chúng gây ra.
“Những tác động này mới chỉ được quan sát, và cũng chỉ một phần, trong một số ít trường hợp trong lịch sử. Vì vậy, phần lớn hiểu biết hiện nay vẫn dựa trên mô phỏng, vốn tất yếu phải đơn giản hóa nhiều yếu tố so với thực tế,” Forassiepi nói với Space.com.
Mặt Trăng không có khí quyển nên bụi trên bề mặt đặc biệt dễ bị khuấy lên khi có hoạt động. Alice Gorman, phó giáo sư khảo cổ học và chuyên gia tư vấn di sản tại Đại học Flinders, Úc, cho biết lớp bụi này có tính bám dính và mài mòn cao, có thể làm hư hại vật liệu do con người đưa lên.
“Đây là vấn đề đối với các địa điểm di sản văn hóa. Hãy tưởng tượng mô-đun đổ bộ Eagle mang tính biểu tượng của Apollo 11 bị bào mòn cho đến khi chính nó cũng vỡ vụn thành bụi,” Gorman nói. Theo bà, đây cũng sẽ là vấn đề đối với các cơ sở lưu trú và khai thác tài nguyên trên Mặt Trăng. Vì vậy, ngành công nghiệp vũ trụ có động lực rõ ràng để giảm thiểu tác động từ các vụ rơi của tên lửa và vệ tinh, qua đó bảo vệ cả các địa điểm di sản lẫn những sứ mệnh mới trên bề mặt.
Từ di tích thành nguy cơ môi trường
Gorman cho biết đến nay đã có 51 vụ tàu vũ trụ va chạm mạnh với Mặt Trăng, trong đó có 9 thân tên lửa và 19 tàu quỹ đạo Mặt Trăng.
“Chúng ta đã đến một bước ngoặt, khi các hố va chạm do tàu vũ trụ tạo ra không còn chỉ là những địa điểm khảo cổ mới mà đã trở thành một mối nguy môi trường có thể gây tổn hại không thể đảo ngược,” bà nói.
Theo Gorman, Hiệp ước Ngoài không gian năm 1967 quy định các quốc gia phải chịu trách nhiệm đối với thiệt hại do thiết bị vũ trụ của mình gây ra cho tài sản của quốc gia khác. Điều này có thể dẫn đến tình huống một quốc gia yêu cầu bồi thường nếu một tầng tên lửa rơi xuống làm tổn hại di sản văn hóa của họ.
“Việc lập kế hoạch cho giai đoạn cuối vòng đời của tàu vũ trụ sẽ trở nên đặc biệt quan trọng,” bà nói.
Beth O’Leary, chuyên gia nhân học văn hóa và khảo cổ học, giáo sư danh dự tại Đại học bang New Mexico, cho rằng Mặt Trăng là một phần của cảnh quan văn hóa của Trái Đất, do đó môi trường và di sản trên đó cần được quan tâm ở cấp độ quốc tế.
Hơn 60 năm đã trôi qua kể từ lần đầu tiên một tàu vũ trụ hạ cánh mềm thành công xuống Mặt Trăng, khi tàu Luna 9 của Liên Xô thực hiện sứ mệnh vào tháng 2-1966. Trong những năm tới, giao thông trên Mặt Trăng được dự báo tăng mạnh khi Mỹ và Trung Quốc đều hướng tới xây dựng các căn cứ gần cực nam Mặt Trăng.
“Chúng tôi muốn giải quyết những thách thức do giao thông trên Mặt Trăng gây ra, từ các vụ va chạm, việc đưa tàu vũ trụ rời quỹ đạo đến những lần hạ cánh có chủ đích, đồng thời hiểu rõ các rủi ro đối với di sản hàng không vũ trụ,” O’Leary nói.
ISCAH đang phối hợp với các chuyên gia quốc tế về khảo cổ địa chất hành tinh, quá trình hình thành địa điểm và quản lý di sản để mở rộng cơ sở kiến thức, qua đó tìm cách ngăn chặn việc những di sản văn hóa quan trọng trên bề mặt Mặt Trăng bị phá hủy không thể phục hồi.
Khoảng trống sau khi sứ mệnh kết thúc
Một trong những vấn đề nhóm chuyên gia đang nghiên cứu là “khoảng trống hậu sứ mệnh”: điều gì sẽ xảy ra với di sản Mặt Trăng sau khi một sứ mệnh kết thúc thành công và trong nhiều thập niên tiếp theo? Các chuyên gia cũng đặt câu hỏi đâu là cách xử lý phù hợp khi sứ mệnh kết thúc và làm thế nào để bảo vệ lâu dài tàu vũ trụ, robot cùng những dấu tích vật chất khác mà các sứ mệnh để lại.
Justin Holcomb, phó giáo sư nghiên cứu tại Cục Khảo sát Địa chất Kansas thuộc Đại học Kansas, cho rằng khảo cổ địa chất hành tinh có thể giúp giải quyết vấn đề này. Lĩnh vực này nghiên cứu cả các quá trình tự nhiên và những tác động do con người gây ra trong môi trường, từ đó xác định những yếu tố có thể đe dọa di sản Mặt Trăng cũng như những khu vực thuận lợi hơn cho việc bảo tồn lâu dài.
Hướng tới quy tắc quốc tế
Forassiepi cho biết ISCAH đang tiếp tục nghiên cứu các rủi ro liên quan đến việc đưa tàu rời quỹ đạo và hạ cánh có kiểm soát, phối hợp với Quỹ Di tích Thế giới.
Trong những tháng tới, nhóm sẽ bước sang giai đoạn thứ hai, tập trung đối thoại với các bên liên quan, từ cơ quan vũ trụ, giới khoa học và doanh nghiệp tư nhân đến chuyên gia di sản và các cộng đồng có những giá trị xã hội, tôn giáo gắn với Mặt Trăng.
“Mục tiêu là khởi động một cuộc đối thoại và trao đổi cởi mở giữa tất cả các bên, từ đó cùng xây dựng các hướng dẫn dựa trên sự đồng thuận rộng rãi”, Forassiepi nói.
Các hướng dẫn này dự kiến được trình lên Ủy ban Liên Hiệp Quốc về Sử dụng Khoảng không Vũ trụ vì Mục đích Hòa bình vào năm 2027. Về lâu dài, nhóm hy vọng chúng có thể phát triển thành những “chuẩn mực hành xử được quốc tế công nhận” để tất cả các bên tham gia hoạt động vũ trụ áp dụng.
“Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một tương lai Mặt Trăng bền vững không chỉ về mặt vận hành, mà cả đối với nghiên cứu khoa học và việc bảo vệ những dấu tích sớm nhất của sự hiện diện con người trong lịch sử không gian,” Forassiepi nói. “Đây là hai dạng di sản không thể thay thế, và việc chúng bị tổn hại sẽ là một mất mát khổng lồ đối với các thế hệ tương lai.”
Dấu chân đầu tiên của con người trên một thế giới khác tại khu vực hạ cánh của Apollo 11. Ảnh: NASA
Tàu vũ trụ Luna 9 của Liên Xô thực hiện lần hạ cánh mềm đầu tiên trong lịch sử trên Mặt Trăng vào tháng 2-1966. Ảnh: Roscosmos
Dấu ấn của con người: Tấm bảng kỷ niệm được để lại tại địa điểm hạ cánh của Apollo 15, tưởng niệm các phi hành gia NASA và nhà du hành vũ trụ Liên Xô đã qua đời, cùng một mô hình nhỏ hình phi hành gia ngã xuống. Ảnh: NASA
