Một chiếc túi từng được sử dụng trong sứ mệnh Apollo 11, vẫn còn dấu vết bụi Mặt Trăng bên trong, đã bị chính phủ Mỹ bán nhầm với giá 995 USD năm 2015. Người mua sau đó bán lại chiếc túi tại Sotheby’s với giá 1,8 triệu USD vào năm 2017.
Tháng 2-2015, trong một cuộc đấu giá trực tuyến do Cơ quan Cảnh sát Tư pháp Mỹ (US Marshals Service) tổ chức, một chiếc túi màu trắng có khóa kéo, bên ngoài ghi “Lunar Sample Return” (đựng mẫu vật Mặt Trăng), được bán với giá 995 USD.
Nancy Lee Carlson, một phụ nữ ở Inverness, bang Illinois, đã mua chiếc túi. Bà biết đây là một hiện vật liên quan đến chương trình không gian, nhưng không biết nó từng được đưa lên Mặt Trăng trong sứ mệnh Apollo 11.
Chiếc túi bị bán nhầm
Nguồn gốc của chiếc túi liên quan đến Max Ary, người điều hành Trung tâm Vũ trụ Kansas Cosmosphere ở Hutchinson từ năm 1976 đến 2002.
Năm 2005, Ary bị kết án với 12 tội danh liên bang, trong đó có trộm tài sản của chính phủ, gian lận qua mạng và rửa tiền. Hai năm trước đó, các nhà điều tra khám xét gara của Ary và phát hiện một chiếc hộp chứa chiếc túi.
Ary bị yêu cầu bồi thường hơn 132.000 USD cho các hiện vật vũ trụ mà ông đã chiếm giữ, trong đó có tài sản của NASA và bảo tàng. Ông luôn cho rằng mình đã vô tình trộn lẫn bộ sưu tập cá nhân với hiện vật thuộc về các tổ chức này.
Các tài sản bị tịch thu sau đó được đưa ra đấu giá để thu hồi tiền bồi thường, và chính quá trình này đã xảy ra sai sót.
Theo các quan chức Mỹ, hai chiếc túi đựng mẫu vật Mặt Trăng đã bị gộp thành một mục trong danh sách kiểm kê sau khi số hiệu tài sản của chúng bị nhập chung trên bảng tính. Một chiếc có nguồn gốc từ Apollo 17, còn chiếc kia từng được đưa đến vùng Biển Thanh Bình (Sea of Tranquility) trên Mặt Trăng trong sứ mệnh Apollo 11.
Sai sót không được phát hiện trước khi cuộc đấu giá kết thúc.
NASA phát hiện bụi Mặt Trăng
Sau khi mua chiếc túi, Carlson gửi hiện vật tới Trung tâm Vũ trụ Johnson của NASA để xác thực.
Các chuyên gia kiểm tra vật liệu của chiếc túi và phát hiện những hạt vật chất Mặt Trăng mắc trong các sợi vải. Họ xác định đây là chiếc túi bên ngoài dùng để cách ly mẫu vật, bao quanh những mẫu đá đầu tiên mà phi hành gia Neil Armstrong thu thập trong chuyến đi bộ trên Mặt Trăng của Apollo 11.
NASA sau đó giữ lại chiếc túi, cho rằng đây là tài sản của chính phủ và nên được trưng bày cho công chúng thay vì nằm trong nhà của một cá nhân, và đề nghị Bộ Tư pháp Mỹ đảo ngược kết quả vụ bán đấu giá. Carlson ngay sau đó khởi kiện NASA và chính phủ Mỹ.
Tháng 12-2016, thẩm phán J. Thomas Marten thuộc Tòa án Quận Mỹ tại Kansas phán quyết Carlson là “người mua ngay tình, trong một cuộc mua bán được tiến hành đúng pháp luật”.
Thẩm phán cho rằng NASA không làm sai trong vụ việc này và tòa không có thẩm quyền hủy bỏ một giao dịch đã hoàn tất. NASA sau đó trả lại chiếc túi cho Carlson vào tháng 2-2017.
Bán lại với giá 1,8 triệu USD
Ngày 20-7-2017, đúng 48 năm sau khi Armstrong sử dụng chiếc túi, Sotheby’s đưa hiện vật ra đấu giá. Mức giá cuối cùng là 1,5 triệu USD. Sau khi cộng phí của nhà đấu giá, người mua phải trả tổng cộng 1.812.500 USD, cao hơn khoảng 1.800 lần số tiền Carlson đã bỏ ra năm 2015.
Tuy nhiên, mức giá này vẫn thấp hơn đáng kể so với ước tính 2-4 triệu USD của Sotheby’s. Danh tính người mua không được công bố.
Vụ đấu giá gây tranh cãi. Michelle Hanlon, thành viên tổ chức For All Moonkind chuyên vận động bảo vệ các địa điểm hạ cánh Apollo, cho rằng chiếc túi nên được đưa vào bảo tàng để công chúng có thể tiếp cận một hiện vật gắn với thành tựu lịch sử này.
Carlson nói với CBS News rằng bà quyết định bán chiếc túi vì không còn cảm thấy an toàn khi giữ nó tại nhà.
Những hạt bụi Mặt Trăng tiếp tục được bán
NASA đã lấy một phần vật chất từ chiếc túi để kiểm tra. Các hạt bụi được chuyển lên những miếng băng carbon gắn trên các đế nhôm, trong khi NASA giữ lại những mẫu này sau khi trả chiếc túi cho Carlson.
Tháng 1-2019, Carlson tiếp tục kiện NASA, cho rằng quá trình kiểm tra đã làm hư hại chiếc túi, khiến giá trị của hiện vật giảm và gây tổn thất cho bà. Bà đồng thời yêu cầu NASA trả lại số vật chất Mặt Trăng đã thu giữ.
Hai bên sau đó đạt thỏa thuận ngoài tòa án và các mẫu vật được trả cho Carlson.
Tháng 4-2022, 5 đế nhôm, mỗi đế gắn một miếng băng carbon đường kính 10 mm chứa bụi Mặt Trăng, được đưa ra đấu giá tại New York. Giá khởi điểm là 220.000 USD, với 7 lượt trả giá; giá chốt là 400.000 USD trước phí.
Kết quả kiểm tra độc lập cho thấy 4 trong 5 đế nhôm chứa các hạt vật chất phù hợp với mẫu vật đầu tiên do Armstrong thu thập.
NASA hiện vẫn quản lý gần như toàn bộ 382 kg đá, bụi và mẫu lõi được 6 sứ mệnh Apollo đưa từ Mặt Trăng về Trái Đất. Quan điểm của NASA về những mẫu vật này không thay đổi trong nhiều thập niên: chúng thuộc về công chúng, không phải tài sản để các nhà sưu tập tư nhân mua bán.
Tuy nhiên, vụ việc chiếc túi Apollo 11 cho thấy một sai sót hành chính trong khâu kiểm kê tài sản có thể khiến một hiện vật lịch sử lọt vào thị trường tư nhân với giá chỉ 995 USD, trước khi được xác định giá trị thực và bán lại với giá hơn 1,8 triệu USD.
Ảnh minh họa lớp đất bụi trên Mặt Trăng. Ảnh: Space Daily
