Trong nhiều thập niên, hoạt động thiện nguyện của giới siêu giàu thường gắn với những khoản tài trợ cho trường đại học, bảo tàng hay thư viện, đổi lại là tên tuổi được khắc trên các tòa nhà mang tính biểu tượng.
Nhưng một thế hệ tỷ phú mới đang thay đổi cách tiếp cận đó.
Theo danh sách Forbes Iconoclast 50 (*) vừa công bố, nhiều doanh nhân hàng đầu thế giới đang áp dụng chính tư duy đã giúp họ thành công trong kinh doanh để tái định nghĩa hoạt động thiện nguyện. Thay vì chỉ cho đi tiền bạc, họ tìm cách sử dụng nguồn lực của mình để giải quyết những vấn đề mà thị trường và chính phủ chưa thể xử lý hiệu quả.
Nhà đầu tư tỷ phú Bill Ackman là một trong những người theo đuổi cách tiếp cận này.
Khi nhận được đề xuất xin tài trợ, câu hỏi đầu tiên ông đặt ra không phải là dự án có ý nghĩa hay không, mà là liệu thị trường đã có khả năng giải quyết vấn đề đó hay chưa.
“Nơi hoạt động thiện nguyện tạo ra tác động lớn nhất chính là những lĩnh vực mà thị trường và chính phủ chưa tìm được lời giải,” Ackman nói với Forbes.
Thông qua Quỹ Pershing Square Foundation do ông và vợ là kiến trúc sư Neri Oxman đồng sáng lập, hơn 930 triệu đô la đã được phân bổ cho các lĩnh vực như nghiên cứu ung thư, khoa học thần kinh, sức khỏe phụ nữ và các nghiên cứu khoa học mang tính đột phá.
Theo Ackman, hoạt động thiện nguyện hiệu quả không nhằm thay thế thị trường mà bổ sung cho những khoảng trống mà cơ chế lợi nhuận của thị trường chưa thể giải quyết.
“Tôi nghĩ có hoạt động thiện nguyện tốt và hoạt động thiện nguyện chưa tốt. Thiện nguyện là một công cụ rất hữu ích để giải quyết những vấn đề mà hiện thị trường chưa có lời giải,” ông nói.
Chấp nhận rủi ro nơi thị trường không muốn đến
Cari Tuna, đồng sáng lập tổ chức Open Philanthropy cùng chồng là Dustin Moskovitz – đồng sáng lập Facebook – cho rằng lợi thế lớn nhất của hoạt động thiện nguyện nằm ở khả năng chấp nhận rủi ro.
“Chính phủ phải trả lời trước cử tri, doanh nghiệp phải trả lời trước cổ đông. Hoạt động thiện nguyện không chịu nhiều ràng buộc như vậy,” bà nhận định trong một cuộc phỏng vấn với Đại học Stanford.
Theo Tuna, chính sự tự do này cho phép các quỹ thiện nguyện đầu tư vào những lĩnh vực còn nhiều bất định nhưng có khả năng tạo ra tác động xã hội lớn nhất.
“Chúng tôi được thúc đẩy bởi một ý tưởng rất đơn giản: muốn tạo ra nhiều điều tốt đẹp nhất có thể cho người khác. Điều đó khiến chúng tôi lựa chọn các lĩnh vực một cách chiến lược, từ y tế toàn cầu, nghiên cứu khoa học cho đến quản trị AI, dựa trên nơi mà nguồn vốn thiện nguyện có thể tạo ra khác biệt lớn nhất.”
Không ràng buộc người nhận
Nếu Ackman theo đuổi các dự án khoa học có tính đột phá, MacKenzie Scott – vợ cũ của nhà sáng lập Amazon Jeff Bezos – lại nổi tiếng với triết lý gần như ngược lại: trao tiền và không can thiệp.
Từ năm 2019 đến nay, Scott đã phân bổ hơn 26 tỷ đô la cho hơn 2.700 tổ chức phi lợi nhuận, trường đại học và tổ chức cộng đồng trên khắp nước Mỹ.
Điểm đặc biệt là phần lớn các khoản tài trợ này đều không đi kèm điều kiện sử dụng.
Thay vì yêu cầu báo cáo chi tiết hay đặt ra các chỉ tiêu cụ thể, Scott để chính các tổ chức quyết định cách sử dụng nguồn tiền.
Năm 2024, bà tiếp tục mở rộng cách tiếp cận khi tuyên bố đầu tư tài sản của mình vào các quỹ đầu tư tác động (impact investing), tập trung vào những lĩnh vực như năng lượng xanh hay giáo dục.
“Tôi đã yêu cầu đội ngũ quản lý tài sản tìm kiếm các quỹ và doanh nghiệp theo đuổi giải pháp thương mại cho những vấn đề xã hội. Bằng cách đó, đồng tiền có thể tạo ra tác động hai lần,” bà viết trên website của mình.
Xem người nộp thuế như cổ đông
Một cách tiếp cận khác đến từ Steve Ballmer, cựu CEO Microsoft.
Trong khi nhiều tỷ phú tập trung vào giáo dục hoặc y tế, Ballmer dành hơn 100 triệu đô la để xây dựng USAFacts, một nền tảng tổng hợp dữ liệu chính phủ Mỹ nhằm giúp người dân tiếp cận thông tin về kinh tế, giáo dục, tội phạm, nhập cư và nhiều lĩnh vực khác.
“Tôi lớn lên trong thế giới của các cổ đông. Họ sở hữu cổ phần trong công ty và doanh nghiệp phải có trách nhiệm với họ,” Ballmer nói.
“Tôi xem tất cả những người nộp thuế như các cổ đông của nước Mỹ. Họ cần được tiếp cận dữ liệu và thông tin để biết đất nước đang hoạt động tốt hay chưa, và ở những lĩnh vực nào.”
Đầu tư cho tương lai thay vì giải quyết hiện tại
Một trong những khoản tài trợ gây chú ý nhất gần đây đến từ Michael Dell, nhà sáng lập Dell Technologies.
Cuối năm ngoái, Dell và vợ là Susan Dell cam kết dành 6,25 tỷ đô la để mở tài khoản đầu tư trị giá 250 đô la cho hơn 25 triệu trẻ em Mỹ không đủ điều kiện tham gia chương trình Invest America của chính phủ. Đây được xem là một trong những cam kết thiện nguyện lớn nhất trong lịch sử nước Mỹ.
Thay vì giải quyết một nhu cầu trước mắt, chương trình hướng đến việc tạo ra tài sản tài có thể tăng trưởng trong nhiều thập niên cho thế hệ trẻ.
“Tiến bộ thực sự chỉ xảy ra khi cộng đồng, chính phủ, doanh nghiệp và hoạt động thiện nguyện cùng hợp tác,” Michael và Susan Dell cho biết.
“Thiện nguyện có vai trò đặc biệt trong việc thử nghiệm những ý tưởng mới, hành động nhanh, học hỏi từ kết quả và hỗ trợ ban đầu cho các giải pháp có thể mở rộng quy mô.”
Thiện nguyện như một phần của hệ sinh thái phát triển
Điểm chung của những nhân vật trong danh sách Forbes Iconoclast 50 không nằm ở lĩnh vực họ lựa chọn tài trợ mà ở cách họ nhìn nhận vai trò của hoạt động thiện nguyện.
Thay vì xem đây là hành động cho đi sau khi đã thành công, họ coi thiện nguyện là một công cụ đầu tư dài hạn cho xã hội, nơi có thể chấp nhận rủi ro, thử nghiệm các ý tưởng mới và tạo ra những thay đổi mà thị trường hay chính phủ chưa đủ khả năng thực hiện.
Nhà sáng lập Blackstone Steve Schwarzman, người tài trợ chương trình học bổng Schwarzman Scholars tại Đại học Thanh Hoa (Trung Quốc), cho rằng việc giúp đỡ người khác không nên bị giới hạn trong khuôn khổ truyền thống của từ thiện.
“Giúp đỡ người khác nên là một phần của cuộc sống. Đó phải là một thói quen,” ông nói.
“Quy mô và hình thức cho đi có thể thay đổi theo thời gian, dù là tiền bạc, thời gian hay các mối quan hệ. Nhưng cam kết giúp đỡ người khác thì không nên thay đổi. Chính điều đó mang lại ý nghĩa sâu sắc cho cuộc sống của mỗi người.”
Danh sách Forbes Iconoclast 50 cho thấy một xu hướng ngày càng rõ nét trong giới siêu giàu toàn cầu: đổi mới không chỉ diễn ra trong doanh nghiệp, mà còn đang diễn ra trong cách họ sử dụng tài sản để tác động đến xã hội. Với những người này, câu hỏi không còn là cho ai, mà là làm thế nào để đồng tiền tạo ra ảnh hưởng lớn nhất và bền vững nhất.
(*) Forbes Iconoclast 50 là một danh sách mới do Forbes ra mắt vào năm 2026 nhằm tôn vinh những cá nhân đang tạo ra ảnh hưởng lớn và phá vỡ các chuẩn mực trong kinh doanh, công nghệ, tài chính, giải trí, thể thao, truyền thông và hoạt động xã hội.
Theo Forbes, “iconoclast” có nghĩa là người thách thức tư duy truyền thống và thay đổi cuộc chơi trong lĩnh vực của mình. Danh sách này không đơn thuần vinh danh những người giàu hay nổi tiếng, mà tập trung vào những người có tác động đáng kể trong khoảng hai năm gần đây thông qua các chiến lược táo bạo, sáng tạo hoặc đi ngược lối mòn.
Những cái tên nổi bật trong danh sách đầu tiên gồm Elon Musk (SpaceX, Tesla, xAI), Sam Altman (OpenAI), Mark Zuckerberg (Meta), Larry Ellison (Oracle), Masayoshi Son (SoftBank), Liang Wenfeng (DeepSeek), Gwynne Shotwell (SpaceX), Taylor Swift, Beyoncé, Shohei Ohtani, Warren Buffett, và Ken Griffin.
Một số nhà thiện nguyện trong danh sách Forbes Iconoclast 50, gồm (từ trái qua) Bill Ackman Michael Dell và Cari Tuna. Ảnh: Forbes
