Iridium Communications vừa đạt thỏa thuận mua lại 61% cổ phần còn lại của Aireon — công ty con chuyên theo dõi hàng không bằng vệ tinh — với giá 367 triệu USD. Thương vụ này được xem như một khoản đặt cược lớn vào một giả định ngày càng gây tranh cãi trong ngành hàng không: hệ thống định vị GPS đang trở nên kém tin cậy hơn, mở ra nhu cầu lớn cho các giải pháp thay thế.
Thương vụ giúp Iridium nắm toàn quyền kiểm soát Aireon — nền tảng hiện đang theo dõi khoảng 190.000 chuyến bay mỗi ngày trên toàn cầu, đồng thời có khả năng phát hiện theo thời gian thực các khu vực bị gây nhiễu hoặc giả mạo tín hiệu định vị vệ tinh (GPS).
Aireon được vận hành từ năm 2019, sau khi Iridium hoàn tất triển khai chùm vệ tinh Iridium NEXT, mang theo các thiết bị thu tín hiệu ADS-B để theo dõi máy bay từ quỹ đạo thấp. Đây là hệ thống giám sát toàn cầu duy nhất có thể quan sát máy bay trên các vùng đại dương và vùng cực — nơi radar mặt đất không thể tiếp cận.
GPS nhiễu loạn ngày càng nghiêm trọng
Theo các dữ liệu ngành hàng không, tình trạng gây nhiễu (jamming) và giả mạo tín hiệu (spoofing) GPS đã tăng mạnh trong ba năm qua, đặc biệt tại khu vực Đông Âu, Trung Đông, Biển Baltic và Biển Đen. Cơ quan An toàn Hàng không châu Âu (EASA) từng cảnh báo vào tháng 7/2024 rằng các gián đoạn GNSS đang gây ảnh hưởng ngày càng lớn đến hoạt động bay.
Một số báo cáo cho thấy các vụ spoofing — trong đó tín hiệu giả khiến máy bay hiển thị sai vị trí — đã tăng tới 500% trong năm 2024.
Hệ quả không chỉ là sai lệch định vị, mà còn có thể kích hoạt cảnh báo va chạm địa hình giả, buộc phi công phải tắt một số hệ thống an toàn quan trọng.
Iridium hiện coi Aireon không chỉ là công cụ theo dõi chuyến bay, mà là một lớp “hạ tầng an toàn” cho ngành hàng không trong bối cảnh hệ thống định vị toàn cầu đang bị thách thức.
Ngoài theo dõi 190.000 chuyến bay mỗi ngày, mạng lưới vệ tinh của Aireon còn tạo ra lượng dữ liệu lớn về các điểm nhiễu GPS trên toàn cầu, giúp xác định các khu vực bị tấn công tín hiệu theo thời gian thực.
Một khách hàng lớn vẫn đứng ngoài hệ thống Aireon là Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA), đơn vị hiện vận hành mạng ADS-B mặt đất riêng. Tuy nhiên, các kế hoạch hiện đại hóa kiểm soát không lưu của FAA cùng lo ngại gia tăng về nhiễu GNSS đang làm dấy lên khả năng Mỹ sẽ sớm xem xét giải pháp dựa trên vệ tinh.
Xây dựng hệ sinh thái thay thế GPS
Thương vụ Aireon diễn ra sau khi Iridium năm 2024 mua lại Satelles — công ty cung cấp dịch vụ định vị dự phòng dựa trên vệ tinh, với tín hiệu mạnh hơn GPS khoảng 1.000 lần và khó gây nhiễu hơn đáng kể.
Kết hợp hai nền tảng, Iridium hiện kiểm soát cả khả năng phát hiện tấn công GPS lẫn dịch vụ định vị thay thế trên cùng hạ tầng vệ tinh.
Công ty cũng đang nghiên cứu các hệ thống mới như liên lạc VHF qua vệ tinh, dịch vụ ADS-B nâng cao và công nghệ định vị chống nhiễu thế hệ mới.
Trong khi nhiều công nghệ như định vị lượng tử, cảm biến sao ban ngày hay hệ thống thời gian lượng tử đang được phát triển, chưa có giải pháp nào đủ tiêu chuẩn để thay thế GPS trong hàng không thương mại quy mô toàn cầu.
Khoảng cách giữa nhu cầu thực tế (GPS ngày càng nhiễu loạn) và công nghệ thay thế (chưa sẵn sàng) đang tạo ra cơ hội cho Iridium.
Nếu được phê duyệt, thương vụ này sẽ giúp công ty xây dựng một chuỗi tích hợp gồm: chòm vệ tinh, hệ thống giám sát hàng không, dịch vụ định vị dự phòng và các công nghệ chống nhiễu trong tương lai.
Trong bối cảnh đó, Aireon không còn đơn thuần là hệ thống theo dõi máy bay, mà còn có thể có được một vị trí chiến lược hưởng lợi trực tiếp từ việc GPS trở nên kém ổn định.
Một máy tính trong buồng lái máy bay với hệ thống định vị hàng không (avionics của Garmin) thể hiện việc mất tín hiệu định vị GPS. Ảnh: Space Daily
