Trong bối cảnh các chính phủ vẫn loay hoay tìm lời giải cho những biến động mà trí tuệ nhân tạo gây ra, OpenAI đã đưa ra một bản đề xuất chính sách nhằm phác họa lại cách vận hành của nền kinh tế trong “kỷ nguyên trí tuệ”. Đây không phải là một kế hoạch chi tiết, mà giống như một bản định hướng, cho thấy cách công ty này hình dung thế giới sẽ thay đổi khi AI tác động sâu vào lao động và sản xuất.
Trọng tâm của bản đề xuất là câu hỏi quen thuộc nhưng ngày càng cấp thiết: nếu AI tạo ra nhiều của cải hơn, thì ai sẽ được hưởng? OpenAI cho rằng cần phải phân phối lại lợi ích này rộng rãi hơn, đồng thời thiết lập các cơ chế để hạn chế rủi ro và đảm bảo công nghệ không rơi vào tay một số ít doanh nghiệp.
Một trong những thay đổi lớn mà công ty gợi ý là chuyển gánh nặng thuế từ người lao động sang vốn. Khi AI thay thế ngày càng nhiều công việc, nguồn thu từ thuế thu nhập và bảo hiểm xã hội có thể suy giảm, trong khi lợi nhuận doanh nghiệp và lãi vốn lại tăng mạnh.
Trong bối cảnh đó, OpenAI cho rằng cần đánh thuế nhiều hơn vào doanh nghiệp, vào lợi nhuận từ AI hoặc vào lợi nhuận từ vốn của nhóm thu nhập cao. Thậm chí, công ty còn nhắc lại ý tưởng “thuế robot” từng được Bill Gates đề xuất, theo đó máy móc sẽ đóng góp thuế tương tự như người lao động mà chúng thay thế.
Song song với việc điều chỉnh thuế, OpenAI đưa ra một ý tưởng mang tính tái phân phối rõ rệt hơn: thành lập một quỹ tài sản công. Theo đó, người dân có thể gián tiếp sở hữu một phần trong các công ty và hạ tầng AI, ngay cả khi họ không tham gia đầu tư. Lợi nhuận từ quỹ này sẽ được chia lại cho xã hội, nhằm giải quyết tình trạng thị trường tăng trưởng nhờ AI nhưng không phải ai cũng được hưởng lợi.
Ở khía cạnh lao động, OpenAI vẽ ra một tương lai nhẹ nhàng hơn, nơi con người có thể làm việc ít hơn mà vẫn giữ nguyên thu nhập. Đề xuất về tuần làm việc bốn ngày là một ví dụ, đi kèm với kỳ vọng AI sẽ giúp nâng cao năng suất.
Công ty cũng cho rằng doanh nghiệp nên đóng vai trò lớn hơn trong việc đảm bảo phúc lợi cho người lao động, từ hưu trí đến y tế và chăm sóc gia đình. Tuy nhiên, cách tiếp cận này cũng bộc lộ điểm yếu: nếu người lao động mất việc vì AI, họ có thể mất luôn những quyền lợi gắn với công ty. OpenAI có đề cập đến các tài khoản phúc lợi “di động” do công ty hay nền tảng đóng góp, nhưng giải pháp này vẫn chưa thay thế được một hệ thống bảo vệ toàn diện.
Không chỉ dừng lại ở kinh tế, OpenAI cũng thừa nhận những rủi ro sâu xa hơn của AI, từ việc bị lạm dụng cho đến khả năng vượt khỏi kiểm soát của con người. Để đối phó, công ty đề xuất xây dựng các cơ chế giám sát mới, cùng với những biện pháp kiểm soát chặt chẽ đối với các ứng dụng nguy hiểm như tấn công mạng hay đe dọa sinh học.
Tuy vậy, đi cùng với các cảnh báo là một thông điệp thúc đẩy tăng trưởng. OpenAI cho rằng cần mở rộng mạnh mẽ hạ tầng điện và tăng tốc đầu tư vào hạ tầng AI thông qua các chính sách hỗ trợ như trợ cấp hay ưu đãi thuế. Theo công ty, AI nên được coi như một loại “tiện ích công”, tương tự điện hay nước, và cần có sự phối hợp giữa nhà nước và doanh nghiệp để đảm bảo công nghệ này luôn dễ tiếp cận, phổ biến và không bị độc quyền.
Bản đề xuất này được đưa ra trong bối cảnh cuộc đua không chỉ diễn ra ở công nghệ mà còn ở việc định hình luật chơi, khi đối thủ Anthropic cũng đã công bố kế hoạch chính sách riêng trước đó. OpenAI cho rằng thế giới đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi sâu sắc, tương tự những biến động của Thời đại Công nghiệp, và điều đó đòi hỏi một cách tiếp cận chính sách tham vọng hơn.
Dù vậy, bản thân OpenAI cũng đứng giữa những tranh luận. Từ một tổ chức phi lợi nhuận với sứ mệnh phục vụ toàn nhân loại, công ty đã chuyển sang mô hình vì lợi nhuận, khiến nhiều người đặt câu hỏi về sự cân bằng giữa lý tưởng và lợi ích cổ đông. Nhưng bất chấp những hoài nghi đó, thông điệp cốt lõi mà OpenAI đưa ra vẫn khá rõ ràng: nếu không chủ động thiết kế lại hệ thống kinh tế, lợi ích từ AI rất có thể sẽ chỉ tập trung vào một nhóm nhỏ, thay vì lan tỏa đến toàn xã hội.
Sam Altman, giám đốc điều hành của OpenAI. Ảnh: Getty Images
