NASA đang thực hiện một bước chuyển chiến lược lớn: tạm gác kế hoạch trạm không gian quỹ đạo Mặt Trăng Lunar Gateway để tập trung toàn lực xây dựng căn cứ trên bề mặt Mặt Trăng — một quyết định được xem là nhằm tăng tính khả thi và đảm bảo Mỹ không bị tụt lại trong cuộc đua không gian với Trung Quốc.
Từ trạm quỹ đạo sang hiện diện trên bề mặt
Trong kế hoạch mới công bố hôm thứ Ba tuần này, NASA xác nhận sẽ “đặt ưu tiên” cho việc thiết lập sự hiện diện lâu dài của con người trên Mặt Trăng, thay vì tiến hành chương trình này song song với việc theo đuổi mô hình trạm trung chuyển trên quỹ đạo như trước đây.
Giám đốc NASA Jared Isaacman thẳng thắn thừa nhận bối cảnh địa chính trị là động lực chính: Mỹ đang đối mặt với một đối thủ thực sự trong không gian, ám chỉ chương trình Mặt Trăng của Trung Quốc. Theo ông, “thành bại có thể chỉ cách nhau vài tháng”.
Việc tạm dừng Gateway không phải vì dự án này không còn giá trị, mà vì nó làm phức tạp kiến trúc nhiệm vụ. Gateway được thiết kế ở quỹ đạo elip xa Mặt Trăng, khiến tàu đổ bộ phải tiêu tốn nhiều nhiên liệu để di chuyển lên xuống — một điểm yếu lớn trong bối cảnh NASA muốn tăng tốc tiến độ.
Thay vào đó, cơ quan này sẽ tập trung vào các thành phần trực tiếp phục vụ hoạt động trên bề mặt: tàu đổ bộ, xe tự hành, mô-đun sinh sống và hệ thống hậu cần.
Thông báo này được đưa ra chỉ một tuần trước thời điểm dự kiến phóng Artemis 2 vào ngày 1/4 — sứ mệnh có người lái đầu tiên của chương trình, đưa ba phi hành gia NASA và một phi hành gia Canada bay quanh Mặt Trăng trong 10 ngày. Đây là bước đệm cho việc hạ cánh và xây dựng căn cứ lâu dài.
“Hy sinh” để tăng tính khả thi
Quyết định này cũng mang ý nghĩa phân bổ lại nguồn lực. Một phần đáng kể ngân sách từng dành cho Gateway sẽ được chuyển sang chương trình căn cứ Mặt Trăng, với chi phí ước tính khoảng 20 tỷ USD trong 7 năm và 30 tỷ USD trong một thập kỷ.
Các phần cứng đã phát triển cho Gateway sẽ không bị bỏ phí. Điển hình là bộ phận Power and Propulsion Element sẽ được tái sử dụng cho tàu thăm dò Sao Hỏa mang tên Space Reactor-1 Freedom.
Tàu này dự kiến sử dụng động cơ điện hạt nhân và thực hiện sứ mệnh “Skyfall” — thả ba trực thăng xuống khí quyển Sao Hỏa, tiếp nối thành công của trực thăng Ingenuity.
Lộ trình tăng tốc: Mặt Trăng trước, Sao Hỏa sau
Trong kế hoạch mới, NASA đặt ra một lộ trình đầy tham vọng nhưng được thiết kế theo hướng liền mạch và tập trung hơn. Cơ quan này hướng tới việc thực hiện sứ mệnh Artemis 4 vào năm 2028 để đưa phi hành gia hạ cánh xuống Mặt Trăng, đồng thời khởi động các bước đầu tiên cho việc xây dựng căn cứ thông qua Artemis 5. Song song đó, NASA cũng muốn phóng tàu thăm dò Space Reactor-1 Freedom lên Sao Hỏa trong cùng giai đoạn, cho thấy tham vọng không chỉ dừng lại ở Mặt Trăng mà còn mở rộng sang hành tinh đỏ.
Căn cứ Mặt Trăng được hình dung như một quá trình phát triển theo từng lớp, bắt đầu bằng việc tăng cường các sứ mệnh robot để thử nghiệm công nghệ và vận hành trong điều kiện thực tế. Khi nền tảng kỹ thuật đã đủ vững, NASA sẽ chuyển sang xây dựng các mô-đun bán cư trú cùng hệ thống hậu cần để hỗ trợ các nhiệm vụ dài ngày hơn. Giai đoạn cuối cùng là thiết lập các cơ sở sinh sống lâu dài, hướng tới sự hiện diện bền vững của con người trên Mặt Trăng.
Toàn bộ hệ thống này sẽ được cung cấp năng lượng bằng pin đồng vị phóng xạ và các lò phản ứng hạt nhân, một lựa chọn cho thấy NASA đang chuẩn bị cho hoạt động liên tục trong thời gian dài, thay vì chỉ những chuyến thám hiểm ngắn hạn như trước đây.
Tăng tốc nhưng đầy hoài nghi
Thượng nghị sĩ Ted Cruz ủng hộ kế hoạch, nhấn mạnh: “Không gian không chỉ mang tính biểu tượng mà còn mang tính chiến lược… Sự hiện diện lâu dài trên Mặt Trăng sẽ đảm bảo Mỹ, chứ không phải Trung Quốc, dẫn dắt kỷ nguyên thám hiểm tiếp theo.”
Dù được một số chính trị gia ủng hộ, kế hoạch này vẫn vấp phải không ít nghi ngờ từ giới khoa học.
Nhà vật lý thiên văn Katie Mack cho rằng việc phóng tàu hạt nhân lên Sao Hỏa vào năm 2028 là “khó khả thi”. Trong khi đó, Chase Million nhận xét kế hoạch không gây bất ngờ về định hướng, nhưng nhiều chi tiết “gây sốc hoặc khó hiểu”.
Bản thân Isaacman cũng thừa nhận thách thức rất lớn, đặc biệt khi NASA vừa phải lùi mốc hạ cánh có người lái từ 2027 sang 2028 do chậm trễ trong phát triển tàu đổ bộ.
Một bước đi mang tính chiến lược
Dù còn nhiều tranh cãi, quyết định “hy sinh” Gateway cho thấy NASA đang chọn cách tiếp cận thực dụng hơn: cắt giảm những thành phần phức tạp để tập trung vào mục tiêu cốt lõi — đặt chân lên Mặt Trăng và ở lại đó.
Trong bối cảnh cạnh tranh không gian ngày càng gay gắt, đặc biệt với Trung Quốc, đây không chỉ là lựa chọn kỹ thuật mà còn là một bước đi chiến lược: ưu tiên những gì có thể triển khai nhanh, tạo lợi thế thực tế và khẳng định vị thế dẫn đầu.
Nói cách khác, NASA đang đánh đổi một “trạm trung gian” để tiến thẳng tới mục tiêu lớn hơn — một căn cứ Mặt Trăng thực sự.
Thiết kế căn cứ Mặt Trăng tương lai gồm nhà ở bơm hơi, xe tự hành có áp suất, tàu vận chuyển, drone và hệ thống năng lượng.
Hình dựng máy tính mô phỏng trạm không gian Gateway của NASA. Ảnh: NASA
Hình minh họa cho thấy tàu Space Reactor-1 Freedom tiếp cận Sao Hỏa. Ảnh: NASA
