Tôi là một người theo chủ nghĩa tư bản, và đã như vậy từ khi hiểu được ý nghĩa của từ này. Tôi tin mạnh mẽ rằng động lực lợi nhuận tạo ra đổi mới và dẫn đến sự phát triển của các sản phẩm, dịch vụ mà con người cần và mong muốn. Việc theo đuổi sự giàu có có thể không mang tính bình đẳng ngay từ bề ngoài, nhưng nó đã và sẽ tiếp tục là động lực thúc đẩy việc chấp nhận rủi ro — thứ giúp giải quyết những vấn đề lớn nhất của thế giới.
Từ khi đủ lớn để suy nghĩ về việc “kiếm thật nhiều tiền”, quan điểm của tôi luôn là:
a) Sẽ tuyệt vời biết bao nếu tôi có đủ tiền để sở hữu một ngôi nhà đẹp, đi du lịch thú vị, mang lại cuộc sống thoải mái cho gia đình và nền giáo dục tốt nhất cho con cái;
b) Với phần tiền kiếm được vượt quá những nhu cầu đó, tôi có thể cho đi phần lớn để hỗ trợ các mục tiêu và tổ chức mà tôi tin tưởng — nói cách khác, trở thành một người làm từ thiện.
Một câu hỏi thường được đặt ra là: đến mức nào thì tiền bạc không còn phục vụ mục đích thực dụng (utilitarian purpose) cho một cá nhân hay gia đình? Đây là câu hỏi khó và mang tính cá nhân, tùy hoàn cảnh. Nhưng giả sử bạn muốn sở hữu những thứ tốt nhất trên đời — máy bay riêng, du thuyền, ba căn nhà, trường học danh giá cho con, xe sang, kỳ nghỉ xa xỉ, nội thất đắt tiền, nhà hàng hạng sang, người giúp việc, quản gia, gia sư, và có thể thêm vài bộ sưu tập đồ cổ hay vật phẩm giá trị. Dù mức độ có thể khác nhau, cá nhân tôi khó thấy ai thực sự cần hơn 100 triệu USD để có gần như mọi thứ mình mong muốn trong đời. Nếu muốn đi đến cực đoan — như sưu tầm nghệ thuật tầm bảo tàng hay mua một đội thể thao chuyên nghiệp — thì cứ tính khoảng 1 tỷ USD.
Theo Forbes, thế giới hiện có 3.428 tỷ phú với tài sản ròng trung bình khoảng 5,9 tỷ USD. Tôi không muốn phán xét cách họ tiêu tiền. Mà thôi, nói thẳng ra: hãy cứ phán xét đi.
Tất cả những tiện nghi cơ bản của cuộc sống (basic niceties of life) được “bọc” trong bạch kim và kim cương nghe thật hấp dẫn. Bạn kiếm được, thừa kế, hay thậm chí giành lấy nó — thì cứ tiêu theo ý mình. Nhưng câu hỏi của tôi là: khi đã có “tất cả”, tại sao vẫn tích trữ phần tỷ USD còn lại? Để lại cho con cái… và điều đó thực sự mang lại ý nghĩa gì?
Trong lịch sử, nhiều tỷ phú (hoặc tương đương theo giá trị tiền tệ thời nay) đã hào phóng cho đi phần lớn tài sản vì mục đích xã hội. Hãy nhìn vào Jamsetji Tata, nhà sáng lập Tata Group của Ấn Độ, thường được xem là một trong những nhà từ thiện vĩ đại nhất lịch sử, người đã cho đi số tiền tương đương hơn 100 tỷ USD cho giáo dục, y tế và các lĩnh vực khác từ hơn một thế kỷ trước. Tại Mỹ, nhà công nghiệp Andrew Carnegie đã tài trợ xây dựng hàng nghìn thư viện công và nổi tiếng với câu nói: “Người chết trong giàu có là người chết trong ô nhục.”
Có lẽ ví dụ ấn tượng nhất cho tư tưởng chống tích trữ của Carnegie là Chuck Feeney. “Bố già” của ngành bán hàng miễn thuế sân bay và nhà sáng lập The Atlantic Philanthropies đã lặng lẽ cho đi gần như toàn bộ 8 tỷ USD tài sản của mình khi còn sống, trước khi qua đời vào năm 2023. Việc Feeney chưa bao giờ nhận được Huân chương Tự do Tổng thống thật sự là điều tôi không thể hiểu nổi. Tôi thậm chí đã viết thư gửi Nhà Trắng trong thời chính quyền Biden để đề xuất trao giải thưởng này, nhưng không ngạc nhiên khi đề xuất của tôi không nhận được phản hồi.
Trong số các tỷ phú đương đại, Bill Gates và Melinda French Gates nổi bật với các hoạt động chống bệnh tật, suy dinh dưỡng và hỗ trợ giáo dục thông qua khoảng 75 tỷ USD cam kết cho Quỹ Gates. Nhà đầu tư Warren Buffett dù ít trực tiếp điều hành hoạt động từ thiện, vẫn cam kết dành 99% tài sản của mình cho các mục đích thiện nguyện.
Phần lớn các nhà tài trợ lớn lập quỹ hoạt động lâu dài và chỉ giải ngân một phần nhỏ tài sản mỗi năm (theo luật thuế Mỹ, tối thiểu 5%). Tuy nhiên, MacKenzie Scott lại chọn cách khác. Cựu phu nhân của Jeff Bezos đang cho đi tiền với tốc độ chưa từng có thông qua quỹ Yield Giving nhằm tạo tác động tức thì. Từ năm 2019, bà đã đóng góp hơn 26 tỷ USD cho hơn 2.300 tổ chức phục vụ nhiều mục tiêu xã hội khác nhau — một cách âm thầm, không phô trương (without great fanfare).
Dù MacKenzie Scott đã đưa hoạt động từ thiện lên một tầm cao đáng nể, điều tương tự lại không thể nói về phần lớn các “tài phiệt công nghệ” ngày nay. Họ xây dựng tài sản với sự cẩn trọng và quyết tâm cao độ, nhưng dường như lại hài lòng với việc tích lũy hơn là phân bổ theo cách mang lại lợi ích thực sự cho những người kém may mắn hơn. Dường như họ đang tham gia vào một cuộc đua xem ai có thể mang theo “bao tiền lớn nhất” sang thế giới bên kia (afterlife).
Hãy nhìn vào một vài ví dụ tiêu biểu:
- Elon Musk – “Ngôi sao trình diễn” công nghệ và cũng là nhân vật gây tranh cãi khi can dự vào ngân sách chính phủ, Musk mới chỉ cho đi chưa đến 0,1% tài sản của mình, hiện ước tính hơn 800 tỷ USD, và hoàn toàn có thể vượt mốc 1.000 tỷ USD nếu SpaceX niêm yết trong năm nay. Để so sánh, 1.000 tỷ USD nhiều hơn gấp bốn lần tổng tiền lương cộng lại của toàn bộ 3,24 triệu giáo viên trường công tại Mỹ.
- Peter Thiel – “Ông trùm” PayPal và người có ảnh hưởng lớn đến J. D. Vance, Thiel nổi tiếng tiết kiệm trong hoạt động từ thiện khi mới chỉ cho đi dưới 1% khối tài sản khoảng 30 tỷ USD. Ông thậm chí còn thuyết phục các tỷ phú khác không tham gia The Giving Pledge do Bill Gates khởi xướng, vì cho rằng tiền sẽ bị dùng cho “các mục tiêu cánh tả”. Có lẽ, theo cách nhìn của Thiel, việc ngăn trẻ em nghèo ở châu Phi chết vì sởi hay sốt rét cũng là một “mục tiêu cánh tả”.
- Jeff Bezos – Nhà sáng lập Amazon đã cho đi vài tỷ USD cho các lĩnh vực như giáo dục và biến đổi khí hậu. Nhưng nếu so với khối tài sản hơn 220 tỷ USD, con số này vẫn khá khiêm tốn — đặc biệt khi đặt cạnh sự hào phóng đáng kể (considerable largesse) của vợ cũ ông, MacKenzie Scott.
- Mark Zuckerberg – Nhà sáng lập Facebook/Meta và vợ ông, Priscilla Chan, chắc chắn đã đóng góp tích cực cho giáo dục, y tế và nghiên cứu khoa học thông qua Sáng kiến Chan–Zuckerberg. Tuy vậy, họ mới chỉ đóng góp khoảng 3% trong tổng khối tài sản hơn 220 tỷ USD, đặt ra câu hỏi vì sao họ chưa làm nhiều hơn khi nhu cầu xã hội vẫn rất cấp thiết.
- Larry Ellison – Đồng sáng lập Oracle đã tài trợ cho bảo tồn và nghiên cứu y học, nhưng con số này vẫn khá nhỏ so với khối tài sản khoảng 190 tỷ USD đang tăng nhanh của ông.
- Sergey Brin và Larry Page – Hai nhà đồng sáng lập Google/Alphabet đều có hoạt động từ thiện trong các lĩnh vực như y tế cộng đồng và năng lượng sạch, nhưng tổng số tiền vẫn ở mức khiêm tốn (chỉ chiếm vài phần trăm tài sản, dù mỗi người đều sở hữu hàng trăm tỷ USD).
Vậy chúng ta nên hiểu thế nào về giá trị và triết lý sống của các tài phiệt công nghệ — những người trong vài thập kỷ qua đã tạo ra khối tài sản đủ để nuôi sống cả dân số của một số quốc gia nhỏ?
Tôi không phủ nhận bất kỳ ai đã làm giàu bằng tài năng của mình, miễn là điều đó hợp pháp và có đạo đức. Điều tôi không thể hiểu là vì sao lại thiếu đi khát vọng (lack of calling) để lại một di sản vượt lên trên việc đơn thuần tích lũy tài sản.
Đến một thời điểm nào đó, một người giàu trăm triệu USD — chưa nói đến tỷ phú — thực sự không còn gì có thể mua thêm để cải thiện cuộc sống của mình. Trong khi đó, hàng tỷ người trên thế giới vẫn chật vật mưu sinh. Thiếu lương thực, nhà ở, dịch vụ y tế, giáo dục, đào tạo và những nhu cầu cơ bản khác đang cản trở họ phát huy tiềm năng. Vậy lòng trắc ẩn và mong muốn giúp đỡ đồng loại ở đâu?
Những tấm gương như Jamsetji Tata, Andrew Carnegie, Chuck Feeney hay MacKenzie Scott cho thấy sự hào phóng có thể tạo ra tác động lớn. Phần thưởng thực sự của việc tích lũy tài sản khổng lồ nên đến từ sự hài lòng khi giúp đỡ người khác và thúc đẩy sự tiến bộ của nhân loại.
Dù bản thân tôi còn rất xa mới đạt đến đẳng cấp của các “siêu nhà tài trợ”, tôi vẫn cố gắng sống theo giá trị của mình và đóng góp, dù khiêm tốn, cho nhiều mục tiêu khác nhau. Tôi tin rằng hầu hết những người có thiện chí đều có thể tìm thấy một mục tiêu hay tổ chức đáng để đóng góp. Ngay cả những người không có nhiều tiền cũng vẫn có thể tạo ra ảnh hưởng. Ví dụ, khi mua sắm trực tuyến, bạn có thể trích một phần nhỏ giá trị giao dịch để ủng hộ tổ chức mình lựa chọn thông qua các nền tảng như tiện ích trình duyệt Give Freely (do Stephen Kaufer sáng lập). Các nền tảng khác như Cauze hay Givz cũng giúp lan rộng hoạt động quyên góp cá nhân và doanh nghiệp.
Việc kiếm được khối tài sản khổng lồ là điều khó và hiếm. Vì vậy, với những ai đã đạt được điều đó, tôi luôn tự hỏi họ sẽ làm gì với số tiền ấy. Với tôi, “cho đi” mới là phần ý nghĩa nhất.
Hy vọng rằng những người có khả năng sẽ nhận ra thế giới vẫn còn vô số thách thức — và họ có cơ hội đặc biệt để góp phần giải quyết, nếu có thể nhìn xa hơn những ham muốn vật chất xa xỉ (lavishly superfluous material cravings) của riêng mình.
(*) Ron Levin là đối tác điều hành tại quỹ Alumni Ventures Seed Fund và chương trình Super Angel, đồng sáng lập “kỳ lân” TravelPerk, và là thành viên hội đồng quản trị của The GK Fund tại Boston, chuyên cấp vốn cho các doanh nhân ở những khu vực còn thiếu nguồn lực tại bang Massachusetts. Vợ chồng ông tập trung hỗ trợ các tổ chức như Sunflower of Peace và Children of Heroes, giúp đỡ người dân Ukraine trong cuộc chiến sinh tồn, tham gia ủng hộ các lĩnh vực như giáo dục, thanh thiếu niên, bệnh viện, nghiên cứu y học và bảo tồn.
Các tỷ phú công nghệ nổi tiếng như Mark Zuckerberg, Jeff Bezos và Elon Musk tham gia sự kiện nhậm chức của Tổng thống Donald Trump tổ chức tại Nhà Trắng. Ảnh: AP
