Điều nghịch lý nhất ở Elon Musk không phải là việc ông vẫn muốn kiếm thêm dù rất giàu, mà là viễn cảnh ông đang cổ súy: một thế giới nơi tiền bạc trở nên vô dụng. Khi robot hình người và trí tuệ nhân tạo được kỳ vọng thay thế toàn bộ lao động, Musk cho rằng lương bổng, tiết kiệm và cả tuổi hưu chỉ là tàn dư của thời khan hiếm. Nhưng nếu tiền “chết”, xã hội loài người sẽ vận hành ra sao?
Trong nhiều thập kỷ, Thung lũng Silicon bị ám ảnh bởi một khái niệm nghe như bước ra từ tiểu thuyết khoa học giả tưởng: Điểm Kỳ dị — khoảnh khắc công nghệ vượt khỏi tầm kiểm soát của con người, tự tăng tốc và tái định hình toàn bộ nền văn minh.
Nhưng gần đây, Elon Musk dường như đã chuyển mục tiêu. Thay vì nói về một trí tuệ siêu việt vượt mặt loài người, ông vẽ ra một viễn cảnh còn gây choáng hơn: một thế giới dư thừa tuyệt đối, nơi lao động không còn cần thiết, chi phí gần như bằng không — và tiền bạc, thứ nền tảng của xã hội hiện đại, bị đẩy vào viện bảo tàng lịch sử.
Đây không còn là câu chuyện về tên lửa bay nhanh hơn hay xe điện thông minh hơn. Đó là một tuyên bố triết học: nếu máy móc có thể làm mọi thứ, thì toàn bộ hệ thống giá trị xoay quanh tiền lương, tích lũy và cạnh tranh sẽ sụp đổ như thế nào?
Từ khan hiếm sang dư thừa: Cú bẻ lái của tương lai
Cốt lõi trong tầm nhìn của Musk là sự hội tụ giữa trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI) và robot hình người — tiêu biểu là Optimus của Tesla. Theo lập luận này, khi một cỗ máy có thể đảm nhiệm mọi công việc mà con người từng làm, từ xây nhà, trồng trọt đến vận hành nhà máy, thì chi phí hàng hóa và dịch vụ sẽ rơi tự do. Không phải vì chúng ta tiết kiệm hơn, mà vì lao động — yếu tố đắt đỏ nhất của sản xuất — biến mất.
Musk gọi đó là sự chuyển dịch từ “thu nhập cơ bản phổ quát” sang một khái niệm còn táo bạo hơn: thu nhập cao phổ quát. Nếu thu nhập cơ bản chỉ nhằm đảm bảo không ai bị bỏ đói trong kỷ nguyên tự động hóa, thì thu nhập cao phổ quát là một thế giới không còn trần giới hạn — nơi sự sung túc không còn là đặc quyền hiếm hoi.
“Đừng để dành cho tuổi hưu”: Lời khuyên gây sốc
Trong một cuộc trò chuyện gần đây, Musk đã thả một quả bom tài chính: ông cho rằng con người không nên tích cóp tiền cho tuổi già.
Lập luận nghe có vẻ phi lý, nhưng lại nhất quán với tầm nhìn của ông. Nếu AI và robot có thể sản xuất gần như mọi thứ với chi phí tiệm cận bằng không, thì việc tích lũy cho một tương lai khan hiếm trở thành vô nghĩa. Trong thế giới đó, giá cả sẽ bị ép xuống bởi năng suất siêu cao, kéo theo một chu kỳ giảm phát sâu rộng.
Vấn đề là: thế giới ấy chưa tồn tại.
Ngay cả Musk cũng thừa nhận giai đoạn chuyển tiếp sẽ đầy bất ổn. Nếu bạn nghỉ hưu trong một thập kỷ hỗn loạn — khi robot chưa đủ phổ biến, trong khi thị trường lao động đã bị xáo trộn — thì việc không có khoản tiết kiệm nào chẳng khác gì đi dây không lưới bảo hộ.
Chưa kể, robot hiện nay không thuộc về xã hội, mà thuộc về các tập đoàn. Nếu không có thay đổi lớn về chính sách và phân phối tài sản, “sự dư thừa” rất có thể vẫn nằm sau một paywall công nghệ, nơi chỉ số ít được hưởng lợi.
Và ở đây xuất hiện “thiên kiến của tỷ phú nghìn tỷ”: thật dễ để coi tiền là lỗi thời khi bạn đã sở hữu đủ nhiều tiền cho vài kiếp người.
Cần lưu ý rằng Musk không nổi tiếng vì sự thận trọng trong dự báo thời gian. Ông cho rằng AI có thể vượt qua trí tuệ tập thể của loài người vào khoảng năm 2030, còn robot hình người sẽ được triển khai rộng rãi trong giai đoạn 2027–2029.
Nếu những cột mốc đó thành hiện thực, một “kỷ nguyên dư thừa” có thể manh nha vào khoảng 2040–2045 — một mốc thời gian không quá xa xôi, nhất là với những người lao động đang ở giữa sự nghiệp hiện nay.
Nghịch lý Musk: Vì sao người hưởng lợi nhất lại muốn xóa luật chơi?
Có một nghịch lý khó bỏ qua: người cổ súy cho thế giới không tiền lương lại chính là người đang tranh đấu để nhận gói thù lao khổng lồ nhất lịch sử doanh nghiệp.
Với Musk, mâu thuẫn này chỉ là bề ngoài. Ông coi tiền đơn thuần là một cơ sở dữ liệu phân bổ lao động. Khi lao động được tự động hóa hoàn toàn, cơ sở dữ liệu đó không còn lý do tồn tại. Theo ông, đơn vị tiền tệ thực sự của tương lai không phải USD, mà là năng lượng — thứ nuôi sống AI, robot và toàn bộ vòng lặp sản xuất khép kín.
Trong viễn cảnh đó, ngay cả tài sản kếch xù của Musk cũng trở thành một di tích của thời khan hiếm.
Hậu tiền tệ: Chính trị, quyền lực và ý nghĩa sống
Nếu tiền bạc “chết”, thứ gì sẽ thay thế? Giai đoạn đầu có thể chứng kiến một dạng chủ nghĩa tư bản hậu khan hiếm, nơi những ai sở hữu robot trở nên giàu có chưa từng thấy. Nhưng về dài hạn, khi hàng hóa gần như miễn phí, quyền lực dựa trên sự khan hiếm sẽ suy yếu.
Nhà nước — nếu còn tồn tại — có thể chuyển sang mô hình dịch vụ cơ bản phổ quát: nhà ở, thực phẩm, robot và năng lượng trở thành quyền bẩm sinh. Khi đó, ảnh hưởng xã hội không còn đo bằng tài khoản ngân hàng, mà bằng tri thức, uy tín và khả năng kết nối.
Nhưng thách thức lớn nhất không phải kinh tế, mà là hiện sinh.
Hãy tưởng tượng một buổi sáng năm 2045. Bạn thức dậy mà không cần báo thức. Không có công việc phải đến, không có hóa đơn phải lo. Bạn có thể sáng tạo cùng AI, làm vườn, cố vấn cộng đồng — không vì mưu sinh, mà vì niềm vui. Với một số người, đó là thiên đường. Với những người gắn bản sắc của mình vào việc “thắng” trong cuộc đua tài chính, đó có thể là một nhà tù nhung.
Trớ trêu thay, rất có thể chính Musk cũng sẽ không thích sống trong thế giới mà ông đang mô tả.
Chuẩn bị cho một tương lai chưa được kiểm chứng
Viễn cảnh này chỉ có thể thành hiện thực nếu nhân loại giải được ba bài toán: năng lượng dồi dào, quản trị toàn cầu và khả năng “hài hòa” AI với giá trị con người. Trước khi điều đó xảy ra, lời khuyên “đừng tiết kiệm” vẫn là một canh bạc cực rủi ro.
Điều thực tế hơn là đầu tư vào khả năng thích nghi: học cách làm việc cùng AI, xây dựng giá trị ngoài tiền bạc, và tự hỏi một câu hỏi tưởng chừng xa xỉ — nếu không phải kiếm sống, bạn sẽ sống vì điều gì?
Tầm nhìn của Elon Musk là một cú lệch pha mạnh mẽ so với những viễn cảnh phản địa đàng thường thấy về AI. Ông đặt cược rằng công nghệ sẽ không hủy diệt xã hội, mà làm cho tiền bạc và lao động trở nên thừa thãi.
Nhưng ngay cả nếu tương lai dư thừa đó đang chờ phía trước, con đường dẫn tới nó vẫn đầy ổ gà. Và ở hiện tại, cây cầu sang thế giới hậu tiền tệ ấy vẫn thu phí — bằng chính thứ mà Musk cho rằng rồi sẽ biến mất: tiền.
Ảnh do AI tạo minh họa một robot đang dọn dẹp rác là những tờ tiền giấy trong khi con người đang hưởng thụ những thú vui tao nhã. Ảnh: TechNewsWorld
