Gladys West, người tiên phong với những đóng góp then chốt cho hệ thống vệ tinh định vị toàn cầu GPS – giúp hàng tỷ người trên thế giới định vị và di chuyển mỗi ngày – và sau này được thừa nhận là một “nhân vật ẩn danh” của GPS, đã qua đời hôm 17/1 tại Virginia, thọ 95 tuổi.
Gia đình cho biết bà “ra đi thanh thản bên cạnh người thân và bạn bè, và giờ đây đã đoàn tụ với những người bà yêu thương trên thiên đường”.
Vượt qua rào cản phân biệt chủng tộc để trở thành một nhà toán học được kính trọng, Gladys West được ghi nhận với những thành tựu nổi bật trong toán học, giữ vai trò quan trọng trong việc tính toán quỹ đạo chuyển động và xây dựng các mô hình toán học chính xác về hình dạng Trái đất – những nền tảng sau này được sử dụng cho quỹ đạo của các vệ tinh GPS.
Tuy nhiên, như bà từng thừa nhận với đài VPM năm 2020, bà không thực sự dựa vào chính hệ thống đột phá mà mình góp phần tạo ra. Khi được hỏi có dùng GPS hay không, bà trả lời: “Rất ít. Tôi thích dùng bản đồ hơn.”
“Cam kết trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình”
Sinh năm 1930 với tên Gladys Mae Brown, bà West lớn lên trên một nông trại nhỏ ở hạt Dinwiddie, bang Virginia, phía nam thành phố Richmond. Bà học tại một ngôi trường chỉ có một phòng học với một giáo viên. Trong hồi ký It Began with a Dream, bà viết về những khát vọng nảy nở từ những năm tháng đầu đời ấy.
“Ngày nào tôi cũng ước mơ và mong muốn có nhiều hơn – nhiều sách hơn, nhiều lớp học hơn, nhiều thầy cô hơn và nhiều thời gian hơn để mơ mộng và tưởng tượng cuộc sống sẽ ra sao nếu tôi có thể bay xa khỏi công việc nặng nhọc và dường như bất tận trên nông trại gia đình.”
Nhận ra rằng giáo dục có thể mở ra cánh cửa cho một cuộc đời mới, bà viết: “Tôi đã cam kết sẽ trở thành người tốt nhất có thể và tiếp thu càng nhiều tri thức càng tốt, trong khả năng của một cô bé nhà nông.”
Khi sắp tốt nghiệp trung học trong hệ thống giáo dục phân biệt chủng tộc, các thầy cô khuyên bà theo học ngành toán. “Nếu để tôi tự quyết, có lẽ tôi đã chọn ngành kinh tế gia đình,” bà kể với VPM. “Nhưng tôi thực sự rất thích hình học. Tôi đã yêu môn đó.”
Trước hết, Gladys Mae Brown – con gái của những người nông dân –phải tìm được con đường vào đại học. Khi biết rằng học sinh cuối cấp đứng đầu trường sẽ được đảm bảo một suất học bổng đại học, bà quyết tâm giành vị trí đó và đã trở thành thủ khoa của khóa học, theo một hồ sơ về bà đăng trên Notices of the American Mathematical Society.
Nhờ học bổng, bà theo học tại Virginia State College – một trường đại học dành cho người da màu, nay là Virginia State University – nơi bà học toán và tham gia hội nữ sinh Alpha Kappa Alpha. Sau đó, bà dạy toán và khoa học tại các trường học dành cho người da màu ở Virginia, đồng thời lấy bằng thạc sĩ năm 1955 – cũng là năm Tổng thống Dwight Eisenhower ban hành lệnh cấm phân biệt chủng tộc trong tuyển dụng liên bang.
Khi làm việc cho quân đội Mỹ, Gladys West “đã sử dụng các thuật toán phức tạp để tính đến sự biến thiên của lực hấp dẫn, thủy triều và các lực khác làm biến dạng hình dạng Trái đất”, theo Bộ Quốc phòng Mỹ.
Nhìn ra giới hạn – và cơ hội để vượt qua
Một năm sau, bà được mời làm việc tại Dahlgren, Virginia, ở Khu Thử nghiệm Hải quân, sau này trở thành Trung tâm Tác chiến Mặt nước Hải quân, Phân khu Dahlgren.
“Khi đó chỉ có ba chuyên gia da màu khác,” bà nhớ lại. “Chúng tôi tôn trọng lãnh đạo và cố gắng đối xử với họ theo cách mà chúng tôi mong họ sẽ đối xử với mình nếu ở cùng vị trí.”
Một trong những chuyên gia đó là Ira West, cũng là một nhà toán học; cà hai kết hôn năm 1957.
“Tôi gặp cô ấy trong giờ nghỉ trưa,” Ira West kể với VPM năm 2020, nhớ lại hình ảnh người vợ tương lai trong chiếc váy xếp ly màu xanh và áo blouse trắng. “Ngay khi nhìn thấy cô ấy, tôi biết có điều gì đó dành cho mình. Nhưng lúc đó cô ấy chưa biết có điều gì đó dành cho cô ấy khi nhìn tôi.”
Hai người có ba người con và bảy người cháu; ông Ira West qua đời năm 2024.
Gladys West làm việc trong chương trình hải quân suốt 42 năm. Trong một cuộc phỏng vấn năm 2021, bà nói có hai điều giúp bà vượt qua những giới hạn do nạn phân biệt chủng tộc: bà yêu công việc của mình, và bà muốn có thêm nhiều người da màu khác được trao cơ hội làm công việc đó.
“Tôi luôn cảm thấy có trách nhiệm phải trở thành người giỏi nhất và làm tốt nhất những gì mình có thể,” bà nói với Bảo tàng Lịch sử & Văn hóa Virginia, đồng thời cho biết bà hy vọng bằng cách nêu gương tích cực, bà có thể làm suy yếu định kiến phân biệt đối xử.
“Tôi luôn nghĩ rằng, dù hoàn cảnh thế nào, tôi cũng sẽ dốc hết sức mình, bởi tôi tôn trọng bản thân mình.”
Những siêu máy tính tạo ra dữ liệu mô hình cho GPS
Sự nghiệp của West phát triển song hành với những bước tiến lớn trong lĩnh vực máy tính. Bà bắt đầu làm việc vào thời điểm mà điện toán tiên tiến đồng nghĩa với việc các ý tưởng của nhà nghiên cứu phải được mã hóa thành các dãy số 0 và 1, đục lỗ trên thẻ và đưa vào những cỗ máy khổng lồ.
“Đôi khi họ gọi bạn đến xem, để xem nó có ‘nổ tung’ hay chạy được,” bà kể với Notices of the American Mathematical Society năm 2020. “Đó là chuyện ngày xưa; bây giờ thì dễ hơn nhiều.”
Theo Bộ Quốc phòng Mỹ, từ giữa thập niên 1970 đến những năm 1980, bà đã sử dụng các thuật toán phức tạp để tính đến những biến thiên của lực hấp dẫn, thủy triều và các lực khác làm biến dạng Trái đất. Bà lập trình máy tính IBM 7030, còn gọi là Stretch, để thực hiện các phép tính ngày càng tinh vi, tạo ra một mô hình cực kỳ chính xác về hình dạng Trái đất, được tối ưu cho quỹ đạo GPS mà các vệ tinh sau này sử dụng.
Theo Lực lượng Không gian Mỹ, nếu không có công trình của bà – cùng với các cập nhật sau này – thì hệ thống định vị và đo thời gian chính xác tinh vi của GPS sẽ không thể trở thành hiện thực.
Không còn là “nhân vật ẩn danh”
Trong phần lớn cuộc đời, năng lực và thành tựu của West không được biết đến rộng rãi – tương tự nhiều phụ nữ da màu khác đã thực hiện những công việc then chốt trong khoa học và toán học thời Chiến tranh Lạnh, được nhắc đến trong cuốn sách Hidden Figures xuất bản năm 2016.
Tuy nhiên, trong thập niên qua, bà đã nhận được nhiều vinh danh quan trọng, bao gồm việc được ghi danh vào Đại sảnh Danh vọng Những người Tiên phong Không gian và Tên lửa của quân đội Mỹ năm 2018, và Giải thưởng Freedom of the Seas về Khám phá và Đổi mới của Bảo tàng Hải quân Mặt nước Quốc gia năm 2023. Bà cũng trở thành người phụ nữ đầu tiên nhận Huy chương Hoàng thân Philip do Học viện Kỹ thuật Hoàng gia Anh trao tặng.
Trả lời VPM năm 2020, West đưa ra lời khuyên cho những người trẻ đang đối mặt với nghịch cảnh: “Bạn có thể bỏ cuộc và tự tạo ra rất nhiều căng thẳng cho bản thân, hoặc bạn có thể tận dụng những gì mình có và làm tốt nhất có thể. Hãy làm việc hết mình, làm việc chăm chỉ – tất cả những điều khiến bạn cảm thấy tự hào – và trở thành một con người thật tốt.”
Bất chấp những khó khăn thời thơ ấu và tác động của nạn phân biệt chủng tộc đối với sự nghiệp, West nói rằng bà tin mình đã làm được tất cả những gì có thể. “Tôi khá hài lòng vì đã cống hiến hết mình,” bà mỉm cười nói.
Bà Gladys West khi còn làm việc cho Hải Quân Hoa Kỳ. Ảnh: US Navy
Nhân loại đã hưởng thành quả từ công trình nghiên cứu của bà, đặc biệt là hệ thống định vị dịa lý toàn cầu GPS. Ảnh: NPR
Hai vợ chồng Ira và Gladys West. Ảnh: NPR
