Trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, giáo dục STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics) đang dần rời khỏi vai trò của một cải cách giáo dục thuần túy để trở thành một trụ cột trong chiến lược phát triển khoa học – công nghệ quốc gia. Nhiều quốc gia coi STEM là “dòng chảy nhân lực” quyết định năng lực nghiên cứu, sức cạnh tranh công nghiệp và vị thế địa chính trị trong dài hạn. Trong số đó, Ấn Độ nổi lên như một mô hình đáng chú ý đối với các nước đang phát triển – trong đó có Việt Nam.
Không giống Mỹ hay các nền kinh tế phát triển, Ấn Độ xây dựng hệ sinh thái STEM trong điều kiện ngân sách hạn chế, dân số đông, chênh lệch giáo dục lớn giữa các vùng miền và áp lực tạo việc làm cho hàng triệu lao động trẻ mỗi năm. Chính những điều kiện này khiến kinh nghiệm của Ấn Độ trở nên gần gũi và thực tiễn hơn với các nước đang phát triển.
STEM không phải phong trào, mà là chính sách nhân lực dài hạn
Điểm khác biệt căn bản của Ấn Độ nằm ở cách tiếp cận. STEM không được triển khai như một khẩu hiệu hay phong trào giáo dục mang tính trình diễn, mà được đặt trong logic của một chiến lược nhân lực quốc gia cho khoa học – công nghệ.
Mục tiêu xuyên suốt của các chương trình STEM do chính phủ Ấn Độ triển khai không phải là “mọi học sinh đều trở thành nhà khoa học”, mà là xây dựng một hệ thống phân tầng rõ ràng: từ phát hiện sớm năng khiếu, nuôi dưỡng đam mê khoa học, đến đào tạo chuyên sâu cho nghiên cứu và ứng dụng công nghệ. STEM vì thế trở thành công cụ để lọc, nuôi và giữ nhân tài trong các lĩnh vực then chốt như công nghệ thông tin, bán dẫn, vũ trụ, y sinh, năng lượng và nông nghiệp công nghệ cao.
Một ví dụ tiêu biểu cho cách tiếp cận này là bộ chương trình INSPIRE (Innovation in Science Pursuit for Inspired Research) do Bộ Khoa học và Công nghệ Ấn Độ (DST) triển khai.
INSPIRE: xây hệ sinh thái STEM từ phổ thông đến nghiên cứu
Theo thông tin do Press Information Bureau công bố, INSPIRE không phải là một chương trình đơn lẻ mà là một hệ sinh thái gồm nhiều nhánh, nhắm vào các giai đoạn khác nhau trong hành trình học tập của học sinh – sinh viên.
Ở bậc phổ thông, chương trình INSPIRE-MANAK (Million Minds Augmenting National Aspiration and Knowledge – “Triệu trí tuệ nâng tầm khát vọng và tri thức quốc gia”) nhắm tới học sinh từ 10 đến 17 tuổi, tương đương các lớp 6 đến 12. Điểm đáng chú ý là chương trình này mở cho tất cả các trường được công nhận, không phân biệt công lập hay tư thục, thành thị hay nông thôn. Mỗi trường có thể đề cử tối đa năm học sinh mỗi năm thông qua cổng điện tử E-MIAS.
Học sinh được chọn sẽ nhận khoản hỗ trợ 10.000 rupee (chỉ khoảng 110 USD) để phát triển ý tưởng, mô hình hoặc dự án khoa học, đồng thời tham gia các vòng thi cấp huyện, bang và quốc gia. Mỗi năm, chương trình nhận khoảng một triệu ý tưởng từ học sinh trên toàn Ấn Độ, trong đó khoảng 50.000 em được chọn vào vòng thi ba cấp, có người hướng dẫn hỗ trợ phát triển nguyên mẫu và khả năng thương mại hóa.
INSPIRE-MANAK không đặt nặng thành tích thi cử, mà tập trung đánh giá khả năng sáng tạo, tư duy nghiên cứu và mức độ tham gia thực chất của học sinh. Chính điều này giúp chương trình tiếp cận được học sinh ở nhiều vùng sâu, vùng xa – nơi điều kiện học tập còn hạn chế nhưng tiềm năng sáng tạo không hề thua kém.
Tạo động lực theo đuổi khoa học ở bậc đại học
Ở bậc cao hơn, INSPIRE-SHE (Scholarship for Higher Education) đóng vai trò then chốt trong việc giữ chân học sinh giỏi khoa học. Chương trình cấp 12.000 học bổng mỗi năm cho sinh viên nằm trong top 1% của các kỳ thi trung ương hoặc cấp bang, theo học cử nhân và thạc sĩ các ngành khoa học cơ bản.
Mỗi suất học bổng trị giá 80.000 rupee mỗi năm, đi kèm yêu cầu duy trì kết quả học tập từ loại khá trở lên và tham gia thực tập nghiên cứu mùa hè kéo dài 6–8 tuần tại các cơ sở học thuật uy tín. Khoảng 4.000 sinh viên mỗi năm tiếp tục nhận được hướng dẫn cho các dự án nghiên cứu, qua đó hình thành một lực lượng nghiên cứu trẻ có nền tảng vững chắc.
Điểm đáng chú ý là INSPIRE-SHE tập trung vào khoa học cơ bản và khoa học tự nhiên – những lĩnh vực thường bị lép vế trước các ngành “hot” như công nghệ thông tin hay tài chính. Điều này cho thấy Ấn Độ ý thức rõ rằng một nền khoa học – công nghệ mạnh không thể chỉ dựa vào ứng dụng, mà cần một nền tảng nghiên cứu cơ bản đủ sâu.
Thu hẹp khoảng cách giới trong STEM
Một trụ cột khác của INSPIRE là chương trình Vigyan Jyoti, nhắm tới nữ sinh có thành tích tốt từ lớp 9 đến 12, đặc biệt ở các khu vực còn kém phát triển. Mục tiêu của chương trình là tăng tỷ lệ nữ giới tham gia STEM – một bài toán mà không chỉ Ấn Độ mà nhiều quốc gia đang phát triển đều gặp phải.
Vigyan Jyoti kết hợp nhiều hoạt động: tư vấn cho học sinh và phụ huynh, gặp gỡ các hình mẫu nữ trong khoa học, tham quan các viện nghiên cứu, phòng thí nghiệm, học STEM thực hành và hỗ trợ ôn luyện cho các kỳ thi cạnh tranh. Thông qua hướng dẫn (mentoring), chương trình không chỉ nâng cao năng lực học thuật mà còn xây dựng sự tự tin, kỹ năng lãnh đạo và giao tiếp cho học sinh nữ.
Số liệu trong ba năm gần đây cho thấy sự tham gia của học sinh nữ, học sinh thuộc các nhóm xã hội yếu thế đều tăng đều đặn, phản ánh nỗ lực nhất quán của chính phủ Ấn Độ trong việc mở rộng tiếp cận STEM một cách công bằng.
STEM không chỉ ở thành phố lớn
Nếu INSPIRE cho thấy cách Ấn Độ xây dựng chính sách từ trên xuống, thì câu chuyện của các học sinh Sambhal tại Techfest 2025 của IIT Bombay lại phản ánh tác động từ dưới lên.
Theo Indiatimes, các học sinh đến từ trường công lập ở Sambhal – một khu vực không mấy nổi bật về giáo dục – đã giành được sự công nhận quốc gia khi xuất sắc trong các cuộc thi robot tại Techfest 2025. Được đào tạo bởi Seva Nyaya Utthan Foundation và hưởng lợi từ các cải cách giáo dục tập trung vào STEM của bang Uttar Pradesh, các em từ lớp 4 đến lớp 9 đã cạnh tranh trực tiếp với hơn 250 đội sinh viên kỹ thuật bậc đại học.
Thành tích này không chỉ phá vỡ định kiến về học sinh trường công hay học sinh nông thôn, mà còn cho thấy hiệu quả của việc tiếp cận STEM sớm, có cấu trúc, gắn với thực hành và mentoring. Quan trọng hơn, nó cho thấy STEM có thể trở thành công cụ phát hiện và bồi dưỡng tài năng ở mọi nơi, nếu được thiết kế đúng.
Những bài học then chốt cho Việt Nam
Từ mô hình Ấn Độ, có thể rút ra một số bài học quan trọng cho Việt Nam.
Thứ nhất, STEM cần được đặt trong chiến lược khoa học – công nghệ quốc gia, chứ không chỉ là sáng kiến của ngành giáo dục. Việc xác định rõ STEM phục vụ lĩnh vực nào – từ bán dẫn, AI, nông nghiệp công nghệ cao đến không gian – sẽ giúp tránh tình trạng dàn trải và phong trào.
Thứ hai, phân tầng là yếu tố sống còn. Không phải mọi học sinh đều đi cùng một con đường STEM, nhưng hệ thống phải đủ linh hoạt để phát hiện sớm năng khiếu, nuôi dưỡng đam mê và tạo lối đi rõ ràng cho những người có khả năng theo đuổi khoa học chuyên sâu.
Thứ ba, nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo, đặt khung chính sách và cấp vốn mồi, trong khi cho phép doanh nghiệp, tổ chức xã hội và trường đại học tham gia sâu vào triển khai. Sự thành công của INSPIRE hay các sáng kiến ở Uttar Pradesh đều gắn với cách tiếp cận này.
Cuối cùng, STEM đòi hỏi sự kiên nhẫn chính sách. Đầu tư cho khoa học không cho kết quả ngay lập tức, nhưng là điều kiện tiên quyết để xây dựng năng lực công nghệ dài hạn.
STEM như nền móng cho tương lai khoa học – công nghệ
Trong bối cảnh Việt Nam đang tìm kiếm động lực mới cho tăng trưởng và nâng cao năng lực công nghệ, STEM không nên được nhìn như một xu hướng giáo dục nhất thời. Kinh nghiệm của Ấn Độ cho thấy, khi được thiết kế như một chiến lược quốc gia, STEM có thể trở thành nền móng để một quốc gia đang phát triển vươn lên trong chuỗi giá trị khoa học – công nghệ toàn cầu.
Vấn đề không phải là Việt Nam có nên đầu tư cho STEM hay không, mà là đầu tư như thế nào, cho ai, và trong bao lâu. Ở điểm này, mô hình Ấn Độ cung cấp không chỉ cảm hứng, mà cả những bài học rất thực tế.
Tác động từ các cải cách giáo dục và chính sách đổi mới sáng tạo dựa trên STEM của chính quyền bang Uttar Pradesh đã thể hiện rõ trên quy mô toàn quốc, khi học sinh từ các trường tại Sambhal đã đạt được một cột mốc từng được xem là chỉ dành riêng cho các cơ sở đào tạo tinh hoa, khi trình diễn năng lực của mình tại Techfest 2025 của IIT Bombay — một trong những lễ hội khoa học và công nghệ lớn nhất châu Á. Ảnh: Times of India
Ảnh minh họa các chương trình INSPIRE do Bộ Khoa học và Công nghệ Ấn Độ triển khai nhằm thúc đẩy giáo dục STEM trên khắp đất nước. Ảnh: Times of India
