Một nghiên cứu mới cho thấy bệnh nhân ung thư phổi hoặc ung thư da ở giai đoạn tiến triển có thể sống lâu hơn đáng kể nếu được tiêm vắc-xin mRNA phòng COVID-19 trong vòng 100 ngày kể từ khi bắt đầu liệu pháp miễn dịch, so với những bệnh nhân không được tiêm.
Phát hiện này do các nhà khoa học thuộc Đại học Florida và Trung tâm Ung thư MD Anderson của Đại học Texas thực hiện, được xem là một cột mốc quan trọng trong hơn một thập niên nghiên cứu về các liệu pháp dựa trên mRNA. Các liệu pháp này hướng tới việc kích thích hệ miễn dịch nhận diện và tấn công tế bào ung thư hiệu quả hơn. Dựa trên những kết quả trước đó, nghiên cứu mới cũng đưa giới khoa học tiến gần hơn tới mục tiêu từ lâu được kỳ vọng: phát triển một loại vắc-xin ung thư có thể sử dụng rộng rãi để tăng cường hiệu quả điều trị miễn dịch.
Phân tích được thực hiện trên hồ sơ y tế của hơn 1.000 bệnh nhân điều trị tại MD Anderson. Dù kết quả hiện vẫn được xem là sơ bộ, nhóm nghiên cứu cho rằng nếu được xác nhận bằng một thử nghiệm lâm sàng tiền cứu và ngẫu nhiên – hiện đang được thiết kế – phát hiện này có thể dẫn tới những thay đổi sâu rộng trong chăm sóc ung thư.
“Những hệ quả của phát hiện này là vô cùng to lớn. Nó có thể làm thay đổi toàn bộ lĩnh vực điều trị ung thư,” Tiến sĩ Elias Sayour, bác sĩ ung thư nhi khoa của UF Health và đồng tác giả nghiên cứu, nhận định. Theo ông, các nhà khoa học hoàn toàn có thể phát triển những loại vắc-xin mRNA không đặc hiệu tốt hơn, giúp huy động và “tái lập trình” phản ứng miễn dịch theo hướng có lợi cho bệnh nhân ung thư nói chung.
Ở góc độ độc lập, Tiến sĩ Jeff Coller, nhà nghiên cứu mRNA và giáo sư tại Đại học Johns Hopkins, cho rằng phát hiện này cho thấy một lợi ích lâu dài khác của chương trình tiêm chủng COVID-19 quy mô lớn, vốn tiếp tục cứu sống con người theo những cách “độc đáo và không ngờ tới”.
Nghiên cứu, được công bố ngày 5-1 trên tạp chí Nature, dựa trên tám năm làm việc của nhóm Sayour, kết hợp công nghệ mRNA với các hạt nano lipid. Trước đó, phòng thí nghiệm của ông đã phát hiện rằng để kích hoạt một phản ứng miễn dịch mạnh chống lại khối u, không nhất thiết phải nhắm tới một protein đặc hiệu của tế bào ung thư. Việc kích hoạt hệ miễn dịch theo cách tương tự phản ứng trước virus cũng đủ để tạo ra tác động chống ung thư.
Từ phát hiện này, tác giả chính của nghiên cứu, Tiến sĩ Adam Grippin, đặt ra câu hỏi then chốt: liệu vắc-xin mRNA phòng COVID-19 có thể tạo ra hiệu ứng tăng cường miễn dịch tương tự hay không. Để trả lời, nhóm nghiên cứu đã phân tích dữ liệu của các bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ giai đoạn 3 và 4, cũng như ung thư hắc tố di căn, được điều trị tại MD Anderson trong giai đoạn 2019–2023.
Kết quả cho thấy những bệnh nhân được tiêm vắc-xin mRNA COVID trong vòng 100 ngày kể từ khi bắt đầu liệu pháp miễn dịch có thời gian sống dài hơn rõ rệt so với nhóm không được tiêm. Lợi ích này thể hiện rõ nhất ở những bệnh nhân vốn được dự đoán là ít có khả năng đáp ứng với điều trị, dựa trên đặc điểm sinh học của khối u và các yếu tố lâm sàng khác.
Cụ thể, trong nhóm ung thư phổi tiến triển, bệnh nhân được tiêm vắc-xin có thời gian sống trung vị đạt 37,3 tháng, so với 20,6 tháng ở nhóm không tiêm. Ở bệnh nhân ung thư hắc tố di căn, thời gian sống trung vị tăng từ 26,7 tháng lên mức 30–40 tháng. Một số bệnh nhân trong nhóm được tiêm vẫn còn sống tại thời điểm thu thập dữ liệu, cho thấy lợi ích có thể còn lớn hơn. Ngược lại, các loại vắc-xin không phải mRNA, như vắc-xin phòng cúm hay viêm phổi, không cho thấy tác động tương tự.
Các thí nghiệm bổ sung trên chuột cũng giúp lý giải cơ chế của hiện tượng này. Khi kết hợp thuốc liệu pháp miễn dịch với vắc-xin mRNA, các nhà nghiên cứu ghi nhận những khối u từng kháng điều trị trở nên nhạy cảm hơn, qua đó làm chậm hoặc ngăn chặn sự phát triển của ung thư. Theo Sayour, vắc-xin mRNA hoạt động như một “tín hiệu báo động”, thúc đẩy các tế bào miễn dịch rời khỏi khối u và di chuyển tới các hạch bạch huyết, nơi phản ứng miễn dịch được tổ chức hiệu quả hơn.
Hiện nhóm nghiên cứu đang chuẩn bị triển khai một thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn thông qua mạng lưới OneFlorida+, bao gồm các bệnh viện và cơ sở y tế tại nhiều bang của Mỹ. Nếu kết quả được xác nhận, phát hiện này có thể mở ra những chiến lược điều trị mới, trong đó có các loại vắc-xin mRNA không đặc hiệu có thể sử dụng cho nhiều dạng ung thư khác nhau. Với bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến triển, lợi ích tiềm năng tuy giản dị nhưng mang ý nghĩa sâu sắc: thêm thời gian để sống.
Elias Sayour (trái) làm việc trong phòng thí nghiệm. Ảnh: UF Health
Elias Sayour (phải) và các thành viên trong phòng thí nghiệm xem xét kết quả nghiên cứu. Ảnh: UF Health
