Hôm thứ Tư (7/1), tại kỳ họp lần thứ 247 của Hội Thiên văn Mỹ (American Astronomical Society), giới khoa học công bố một kế hoạch đáng chú ý: bốn kính thiên văn thế hệ mới đã được bảo đảm nguồn tài trợ tư nhân và có thể được triển khai với tốc độ nhanh hiếm thấy trong lĩnh vực thiên văn.
Trong số này, ba là các tổ hợp kính thiên văn đặt trên mặt đất. Dự án còn lại là một kính thiên văn không gian mang tên Lazuli, dự kiến có diện tích thu nhận ánh sáng lớn hơn khoảng 70% so với Kính thiên văn Không gian Hubble. Nếu tiến độ được giữ đúng như kế hoạch, Lazuli có thể được phóng lên quỹ đạo sớm nhất vào năm 2029.
“Chúng tôi đặt mục tiêu hoàn thành trong ba năm, với chi phí thấp đến mức khó tin,” ông Pete Klupar, giám đốc điều hành dự án Lazuli, phát biểu tại hội nghị.
Các dự án này được thúc đẩy bởi Schmidt Sciences, một tổ chức từ thiện do hai vợ chồng Wendy Schmidt và Eric Schmidt sáng lập. Eric Schmidt từng là CEO của Google trong giai đoạn 2001–2011. Việc một tổ chức từ thiện đứng ra khởi xướng và tài trợ cho nhiều dự án thiên văn quy mô lớn cùng lúc được xem là điều hiếm thấy, đặc biệt trong bối cảnh ngân sách nhà nước dành cho khoa học ngày càng chịu nhiều áp lực.
Theo các nhà tổ chức, một trong những lý do khiến mô hình này trở nên cần thiết là môi trường chính sách hiện nay. Trong năm qua, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã đề xuất cắt giảm ngân sách của nhiều cơ quan khoa học, trong đó có NASA, đồng thời tiến hành sa thải hàng loạt nhà nghiên cứu. Dù Quốc hội Mỹ đang tìm cách ngăn chặn một số biện pháp này, sự bất ổn về nguồn lực vẫn là thách thức lớn đối với các dự án khoa học dài hạn.
“Giữa tình trạng không gian ngày càng đông đúc và ngân sách chính phủ ngày càng bị siết chặt, chúng ta đang đứng trước một bước ngoặt,” ông Klupar nói. “Nếu tiếp tục đi theo các mốc thời gian truyền thống, chúng ta sẽ bỏ lỡ dữ liệu khoa học trong nhiều thế hệ. Tuy nhiên, đẩy nhanh tiến độ không có nghĩa là làm ẩu. Chúng tôi phải tiến lên, nhưng không được đánh đổi sự an toàn và thành công của sứ mệnh.”
Nếu được triển khai đúng kế hoạch, Lazuli sẽ trở thành kính thiên văn không gian đầu tiên trong lịch sử được tài trợ hoàn toàn bằng nguồn vốn tư nhân. Điều này đánh dấu một sự chuyển dịch đáng chú ý trong lĩnh vực không gian, vốn lâu nay phụ thuộc chủ yếu vào ngân sách chính phủ.
Trong những năm gần đây, khu vực tư nhân đã tham gia ngày càng sâu vào các hoạt động không gian, từ du lịch vũ trụ cho đến phóng vệ tinh thương mại. Blue Origin của Jeff Bezos đã đưa khách trả tiền lên rìa không gian từ năm 2021, trong khi SpaceX của Elon Musk vẫn theo đuổi mục tiêu đưa con người lên sao Hỏa. Năm ngoái, tàu đổ bộ Mặt Trăng tư nhân đầu tiên cũng đã hạ cánh thành công.
Tuy vậy, phần lớn các hoạt động này mang đậm yếu tố thương mại. Việc một kính thiên văn không gian cỡ lớn được tài trợ hoàn toàn bằng tiền tư nhân, nhưng phục vụ mục tiêu nghiên cứu khoa học thuần túy, vẫn là điều hiếm gặp.
“Một lợi thế của chúng tôi là chỉ có một bên ra quyết định,” ông Klupar nói. “Điều đó giúp tránh tình trạng trì trệ do phải phân tích và xin ý kiến quá nhiều cấp. Mô hình này đã chứng minh hiệu quả trong lĩnh vực bay không gian thương mại và trong cuộc cách mạng vệ tinh nhỏ. Giờ đây, chúng tôi muốn áp dụng những bài học đó cho thiên văn học khẩu độ lớn.”
Bốn kính thiên văn mới có thể mở ra một kỷ nguyên mới cho ngành thiên văn học. Ảnh: Schmidt Sciences
Eric Schmidt, cựu CEO Google, và Wendy Schmidt là những người tài trợ cho bốn kính thiên văn thế hệ mới. Ảnh: Getty Images
