Sau vài năm bùng nổ mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo đang bước vào giai đoạn vừa kỳ vọng, vừa hoài nghi. Năm 2025 ghi dấu một hiện tượng đáng chú ý: sự khó chịu của công chúng đối với AI tạo sinh (GenAI) trở nên rõ rệt đến mức nhiều từ điển đã chọn “slop” hay “AI slop” làm “từ của năm”, để chỉ những nội dung kém chất lượng do AI tạo ra với số lượng tràn lan.
“Slop đang len lỏi vào mọi thứ,” Merriam-Webster nhận xét. Cùng lúc, những bàn luận về nguy cơ bong bóng AI vỡ ngày càng dày đặc, làm dấy lên câu hỏi lớn: liệu làn sóng AI hiện nay có bền vững?
Dù vậy, bầu không khí hoài nghi không khiến các tập đoàn công nghệ chùn bước. Google tung ra Gemini 3, được cho là đã làm thay đổi cục diện cạnh tranh, đến mức OpenAI phải gấp rút cải thiện GPT-5 trong tình trạng được mô tả là “báo động đỏ”. Tuy nhiên, chatbot – trung tâm của làn sóng AI hiện nay – đang dần bộc lộ giới hạn, khi các lãnh đạo công nghệ cho rằng nhân loại đã chạm tới “đỉnh dữ liệu”, không còn khai thác được nhiều để phát triển các mô hình AI.
Trong bối cảnh đó, năm 2026 có thể đánh dấu sự dịch chuyển quan trọng của AI, từ chatbot sang những hướng tiếp cận khác.
Khi “mô hình thế giới” bước vào tâm điểm
Cảnh báo “đỉnh dữ liệu” không đồng nghĩa với việc nhân loại thiếu dữ liệu. Theo các chuyên gia, dữ liệu vẫn còn rất nhiều, nhưng khó tiếp cận vì rào cản kỹ thuật, pháp lý và bản quyền. Đây là lúc các “mô hình thế giới” được kỳ vọng sẽ mở ra lối đi mới.
Không giống chatbot chỉ dự đoán từ tiếp theo trong một câu, mô hình thế giới tập trung dự đoán điều gì sẽ xảy ra tiếp theo trong thế giới thực. Chúng học từ video, dữ liệu mô phỏng và thông tin không gian để xây dựng một biểu diễn về môi trường, vật thể và quy luật vận động theo thời gian.
Có thể hình dung mô hình thế giới như những “bản sao số” của thực tại, cho phép AI thử nghiệm các kịch bản khác nhau trong môi trường ảo trước khi áp dụng vào đời thực. Nhờ đó, AI có thể hiểu trọng lực, va chạm hay quan hệ nhân – quả mà không cần được lập trình sẵn từng quy tắc.
Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng với robot, xe tự lái và game. CEO của Boston Dynamics cho biết AI đã đóng vai trò then chốt trong việc giúp robot của hãng vận động linh hoạt hơn. “Vẫn còn rất nhiều việc phải làm, nhưng sẽ không điều gì khả thi nếu thiếu AI,” ông Robert Playter nói với Euronews.
Google và Meta đã công bố các phiên bản mô hình thế giới phục vụ robot và mô phỏng video chân thực hơn. Yann LeCun – một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất trong lĩnh vực AI – tuyên bố rời Meta để khởi nghiệp với một công ty tập trung vào mô hình thế giới. World Labs của Fei-Fei Li cũng đã ra mắt sản phẩm đầu tiên trong năm 2025, trong khi các tập đoàn Trung Quốc như Tencent đang theo đuổi hướng đi tương tự.
Giữa sự mệt mỏi với “AI slop” và giới hạn của chatbot, mô hình thế giới có thể trở thành tâm điểm chú ý trong năm 2026.
Châu Âu chọn con đường “AI nhỏ”
Nếu Mỹ tiếp tục theo đuổi các mô hình ngày càng lớn, châu Âu có thể đi theo hướng ngược lại: AI nhỏ hơn, gọn nhẹ hơn và bền vững hơn.
Các mô hình ngôn ngữ nhỏ đang dần thu hút sự quan tâm tại châu Âu. Dù sử dụng ít tham số và tiêu thụ ít năng lượng hơn, chúng vẫn đủ khả năng tạo văn bản, tóm tắt, hỏi – đáp và dịch thuật, đồng thời có thể vận hành trên điện thoại thông minh hoặc máy tính cấu hình thấp.
Trong bối cảnh lo ngại bong bóng AI, cách tiếp cận này mang lại lợi thế kinh tế rõ rệt. Trong khi đó, các công ty AI tại Mỹ đang huy động những khoản vốn khổng lồ và đổ tiền vào các trung tâm dữ liệu tiêu tốn năng lượng, với OpenAI, xAI, Meta và Google dẫn đầu.
“Năm tới, những nghi ngờ về tính bền vững tài chính và lợi ích xã hội của làn sóng AI quy mô lớn sẽ tiếp tục gia tăng,” ông Max von Thun, Giám đốc phụ trách châu Âu tại Open Markets Institute, nhận định. Ông cho rằng các chính phủ châu Âu sẽ ngày càng thận trọng với việc phụ thuộc vào AI và hạ tầng đám mây của Mỹ, do lo ngại công nghệ bị sử dụng như công cụ địa chính trị.
Theo ông, điều này có thể thúc đẩy châu Âu đầu tư mạnh hơn vào năng lực AI nội khối và các mô hình nhỏ, được huấn luyện trên dữ liệu công nghiệp và dữ liệu công chất lượng cao.
AI ngày càng mạnh, rủi ro ngày càng lớn
Song song với kỳ vọng, năm 2025 cũng chứng kiến những lo ngại nghiêm trọng về tác động tâm lý của AI. Hiện tượng “loạn thần AI”, khi người dùng hình thành ảo tưởng hoặc gắn bó ám ảnh với chatbot, đã trở thành chủ đề tranh cãi. Một vụ kiện chống lại OpenAI từng cáo buộc ChatGPT khuyến khích một thiếu niên tự tử, dù công ty này bác bỏ cáo buộc.
Theo giáo sư Max Tegmark (MIT), vấn đề không nằm ở ý đồ của các kỹ sư, mà ở việc các hệ thống ngày càng phức tạp, vượt ngoài dự đoán ban đầu. Ông cho rằng năm 2026 sẽ chứng kiến sự xuất hiện của những AI mạnh hơn, kéo theo các tác nhân AI có khả năng hành động tự chủ nhiều hơn và ít thụ động hơn hiện nay.
Các tác nhân này được thiết kế để tự thu thập thông tin và hỗ trợ con người mà không cần chỉ dẫn từng bước. Hiện tại, chúng vẫn còn hạn chế, nhưng tiềm năng là rất lớn.
Xung đột xã hội quanh AI không kiểm soát
Năm 2026 cũng có thể là năm xung đột xã hội xoay quanh AI trở nên gay gắt hơn. Tại Mỹ, quy định AI đang có xu hướng nới lỏng. Tổng thống Donald Trump đã ký sắc lệnh ngăn các bang ban hành luật AI riêng, với lý do tránh làm suy yếu khả năng cạnh tranh của Mỹ trước Trung Quốc.
Ngược lại, hàng nghìn nhân vật có ảnh hưởng, từ giới công nghệ đến chính trị và học thuật, đã kêu gọi làm chậm cuộc đua hướng tới siêu trí tuệ. Theo Giáo sư Tegmark, phản ứng này cho thấy ngày càng nhiều người lo ngại AI có thể đe dọa việc làm và sinh kế của con người.
Ông cảnh báo rằng nếu thiếu khung quản lý phù hợp, làn sóng phản đối AI có thể khiến những ứng dụng tích cực của công nghệ này – đặc biệt trong y tế – bị bỏ lỡ. “Năm tới có thể sẽ chứng kiến một cuộc đối đầu lớn giữa yêu cầu an toàn AI và sức ép từ các tập đoàn công nghệ,” ông nói.
Năm 2026, vì thế, có thể không chỉ là năm của những mô hình AI mới, mà còn là năm định hình lại cách xã hội chấp nhận, quản lý và sống chung với trí tuệ nhân tạo.
Hình minh hoạ cho AI thế hệ mới vượt ra ngoài chatbot, hướng tới việc mô phỏng và “hiểu” thế giới. Ảnh: Canva
