Giới thiên văn học quốc tế đang thúc đẩy kế hoạch xây dựng một kính thiên văn khổng lồ đường kính 30 mét tại quần đảo Canary, trong bối cảnh bán cầu Bắc thiếu nghiêm trọng các thiết bị quan sát cỡ lớn, làm hạn chế khả năng nghiên cứu nhiều hiện tượng vũ trụ quan trọng.
Một nghiên cứu mới do các nhà khoa học châu Âu thực hiện cho rằng Đài quan sát Roque de los Muchachos, trên đảo La Palma của Tây Ban Nha, là địa điểm phù hợp nhất để triển khai dự án này.
Trong nhiều thập kỷ, các tổ chức khoa học đã lên kế hoạch xây dựng Kính thiên văn Ba mươi mét (TMT) ở bán cầu Bắc, nhằm tạo thế cân bằng với các kính thiên văn khổng lồ đã và đang hoạt động ở bán cầu Nam. Hiện nay, Chile là nơi đặt Kính thiên văn Cực Lớn với gương chính 39 mét và Kính thiên văn Magellan Khổng lồ với đường kính 25 mét. Ngược lại, bán cầu Bắc vẫn chưa có một thiết bị nào trong nhóm kính 30–40 mét.
Sự thiếu hụt này tạo ra một “điểm mù” lớn trong quan sát vũ trụ. Phần lớn bầu trời phía Bắc, bao gồm các thiên hà quan trọng như Andromeda và Tam Giác (hai thiên hà lớn gần Dải Ngân Hà), không thể được nghiên cứu với độ phân giải cao tương đương các khu vực phía Nam.
Vấn đề càng trở nên cấp thiết khi thiên văn học bước sang giai đoạn “đa sứ giả”, nơi các hiện tượng như va chạm lỗ đen hoặc sao neutron được phát hiện đồng thời bằng sóng hấp dẫn, bức xạ điện từ và các tín hiệu khác, chứ không chỉ dựa vào ánh sáng. Trong mô hình này, việc nhanh chóng hướng các kính thiên văn lớn về đúng khu vực xảy ra sự kiện là yếu tố then chốt.
Theo các nhà nghiên cứu, nếu các thiết bị dò sóng hấp dẫn thế hệ mới như Kính thiên văn Einstein tại châu Âu hoặc Cosmic Explorer tại Mỹ phát hiện một vụ va chạm lỗ đen ở xa, hiện không có kính thiên văn nào đủ lớn ở bán cầu Bắc để quan sát chi tiết các tín hiệu ánh sáng liên quan. Việc trông cậy hoàn toàn vào các kính thiên văn ở bán cầu Nam cũng không phải lúc nào khả thi, do hạn chế về vị trí và thời gian quan sát.
Dự án TMT được đề xuất từ đầu những năm 2000 và chính thức khởi động năm 2003. Năm 2009, địa điểm xây dựng được chọn là Mauna Kea, Hawaii. Tuy nhiên, đến năm 2014, dự án vấp phải làn sóng phản đối mạnh mẽ từ cộng đồng bản địa Hawaii vì các lo ngại liên quan đến văn hóa và tín ngưỡng, khiến việc xây dựng bị đình trệ và kéo dài hơn một thập kỷ.
Trước tình trạng bế tắc, năm 2019, cộng đồng thiên văn học quốc tế bắt đầu xem xét La Palma như một phương án thay thế. Dù điều kiện quan sát tại đây không vượt trội bằng Mauna Kea, La Palma có lợi thế lớn về mặt pháp lý và hạ tầng. Hòn đảo này đã có sẵn nhiều kính thiên văn lớn, hệ thống kỹ thuật đồng bộ và các quy định nghiêm ngặt về bảo vệ bầu trời tối. Ngoài ra, sự chênh lệch múi giờ giữa La Palma và Chile chỉ khoảng bốn giờ, cho phép các đài quan sát ở hai bán cầu phối hợp theo dõi các sự kiện vũ trụ một cách liên tục.
Nghiên cứu mới, do Francesco Coti Zelati (Viện Khoa học Không gian Tây Ban Nha) và các cộng sự thực hiện, được công bố dưới dạng bản thảo tiền in trên arXiv, cung cấp cơ sở khoa học cho việc đặt TMT tại La Palma. Công trình này cũng được đệ trình như một “Sách Trắng” trong chương trình “Mở rộng chân trời: Biến đổi Thiên văn Thập kỷ 2040” của Đài quan sát Nam Âu. Các tác giả khẳng định TMT tại La Palma vẫn đáp ứng được các mục tiêu khoa học ban đầu, với khả năng quan sát trên dải bước sóng rộng và ghi nhận những hiện tượng diễn ra trong thời gian cực ngắn.
Về tài chính, dự án TMT đang đối mặt với không ít thách thức sau khi chính phủ Mỹ rút hỗ trợ vào giữa năm nay. Tuy nhiên, các nguồn vốn khác vẫn được duy trì, và chính phủ Tây Ban Nha đã cam kết bù đắp phần thiếu hụt. Dù chưa có thỏa thuận cuối cùng về thời điểm khởi công, giới khoa học kỳ vọng việc xây dựng TMT tại quần đảo Canary sẽ giúp bán cầu Bắc lần đầu tiên có một kính thiên văn khổng lồ tương xứng, mở ra khả năng quan sát vũ trụ toàn diện hơn trong những thập kỷ tới.
Minh họa về Kính thiên văn Ba mươi mét (TMT). Ảnh: TMT International Observatory
