NASA năm 2025: “Chuyến tàu lượn” ngân sách và cơ hội đảo chiều vẫn còn?

Với một cơ quan đặt mục tiêu quay lại Mặt Trăng và tiến xa hơn tới Sao Hỏa, NASA trong năm 2025 đã trải qua một “chuyến tàu lượn” với các đề xuất cắt giảm ngân sách, sa thải nhân sự và nguy cơ hủy bỏ nhiều sứ mệnh khoa học.

Câu hỏi then chốt được đặt ra là: những cú sốc này có làm NASA thay đổi một cách sâu sắc, thậm chí là vĩnh viễn hay không?

Các “ranh giới chiến tuyến” đang dần hình thành, và giờ đây Quốc hội Mỹ phải đưa ra quan điểm của mình về mức độ ổn định tổng thể cũng như tương lai của cơ quan không gian này. Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo sẽ là quá trình thương lượng chính trị hậu trường (all sausage making), phức tạp và khó đoán. Kết cục đối với NASA, theo đúng nghĩa đen, vẫn còn là vấn đề của thời gian và không gian.

Lịch sử thể chế và nhân sự

“Rõ ràng là mọi thứ đã thay đổi,” ông Henry Hertzfeld, giáo sư nghiên cứu về chính sách không gian và quan hệ quốc tế tại Trường Elliott, Đại học George Washington, nhận định, đồng thời nhấn mạnh rằng những quan sát của ông là từ bên ngoài NASA, không phải từ bên trong.

“Rất nhiều người có kinh nghiệm dày dạn và mang theo cả ‘lịch sử thể chế’ của cơ quan nay đã rời đi. Một số có thể cũng sắp nghỉ hưu, nhưng điều đó không thể được xem là lời bào chữa hay lời giải thích cho những thay đổi này,” ông Hertzfeld nói với Space.com.

Theo ông, việc toàn bộ văn phòng chính sách của NASA bị giải thể đồng nghĩa với việc nhiều con người và chức năng quan trọng cũng biến mất. Việc liệu các bộ phận về kinh tế hay chính sách khác có thực sự bị “thiếu hụt” hay không vẫn còn gây tranh cãi.

“Nhưng tôi cho rằng việc không còn những bộ phận đó là một tổn thất đáng kể về nhân tài và nguồn đóng góp cho các chương trình cũng như quyết định của NASA,” ông nói.

Tổn thất dài hạn

Theo nhiều ý kiến, nếu Quốc hội không hành động về ngân sách, thiệt hại lớn nhất sẽ nằm ở lĩnh vực khoa học.

“Sẽ có ít sáng kiến mới hơn và nhiều hoạt động hiện nay sẽ bị cắt giảm trên diện rộng,” ông Hertzfeld cho biết.

“Khoa học của NASA tương đối nhỏ về quy mô, nhưng đó là lĩnh vực nghiên cứu cốt lõi đã tạo ra những tri thức và thông tin quan trọng trong nhiều năm qua. Đây sẽ là tổn thất dài hạn, bởi NASA có thể gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tuyển dụng và giữ chân các nhà khoa học được đào tạo bài bản, có kỹ năng cao,” ông nói thêm. “Họ sẽ đi nơi khác… và ‘nơi khác’ đó không phải là chính phủ.”

Dòng tiền đầu tư

Một tác động khác ít được chú ý, theo ông Hertzfeld, là việc nguồn vốn đổ nhanh vào các nỗ lực không gian liên quan đến quốc phòng và an ninh.

“Chúng ta thường đọc về sự gia tăng mạnh mẽ của đầu tư tư nhân vào lĩnh vực không gian. Nhưng thực tế là chi tiêu của Bộ Quốc phòng Mỹ cho việc mua sắm từ các công ty mới là động lực chính của dòng tiền này,” ông nói. “Các chương trình và nhu cầu của NASA không còn là yếu tố kích thích chủ đạo cho hoạt động không gian thương mại nữa.”

Theo ông, những đổi mới và sản phẩm từ làn sóng đầu tư này sẽ chủ yếu phục vụ các mục tiêu an ninh, thay vì các chương trình không gian dân sự. “Vì vậy, toàn bộ lĩnh vực không gian — cả thương mại lẫn chính phủ — vẫn được hưởng lợi, nhưng theo một cách rất khác so với những gì chúng ta từng trải nghiệm trong lịch sử,” ông nói.

Những lo ngại gia tăng

Ông Keith Cowing, nhà sáng lập trang giám sát NASA Watch, cho biết các đợt cắt giảm nhân sự diễn ra ở tất cả các trung tâm của NASA, với mức khoảng 20% lực lượng lao động tại mỗi nơi. Tuy nhiên, theo ông, Trung tâm Bay Không gian Goddard chịu tác động nặng nề hơn cả.

Trước đó, Goddard đã có một kế hoạch dài hạn nhằm tái cấu trúc trong gần một thập kỷ để thích ứng tốt hơn với nhu cầu tương lai của NASA. Tuy nhiên, kế hoạch này đã bị nhân sự của chính quyền tại trụ sở NASA “can thiệp”, nhằm đẩy nhanh và mở rộng việc đóng cửa các cơ sở tại Goddard, dẫn tới việc một nửa số tòa nhà và phòng thí nghiệm của trung tâm bị niêm phong, ông Cowing cho biết.

“Những cắt giảm này nổi bật hẳn so với các thay đổi ở những nơi khác trong NASA,” ông nói, “đến mức các ủy ban Giám sát và Khoa học, Không gian và Công nghệ của Hạ viện đã nhiều lần gửi yêu cầu tới NASA để đòi giải thích.”

Theo ông, việc NASA chậm phản hồi càng làm gia tăng lo ngại về tác động tổng thể đối với các chương trình khoa học, như được phản ánh trong đề xuất ngân sách tài khóa 2026 của Nhà Trắng.

Thách thức rất lớn

Bà Marcia Smith, nhà sáng lập kiêm tổng biên tập SpacePolicyOnline.com, cho rằng NASA không bị “tê liệt”, nhưng tác động của việc mất đi nhân sự sẽ cần thời gian để bộc lộ.

“Tôi không thể biết hết tên tuổi và vị trí của khoảng 4.000 người đã rời đi, nhưng trong số những người tôi quen biết, họ đều là những người giỏi nhất,” bà nói. “Chắc chắn vẫn còn nhiều người xuất sắc ở lại, nhưng việc họ sẽ triển khai các chương trình còn lại như thế nào khi mất đi quá nhiều đồng nghiệp tài năng là một thách thức vô cùng lớn.”

Theo bà Smith, những gì đang xảy ra tại Goddard, cùng với việc cắt giảm nhân sự tại Phòng thí nghiệm Sức đẩy Phản lực (JPL), là “điều cực kỳ đáng lo ngại đối với vai trò lãnh đạo của Mỹ trong khoa học không gian”.

Bà cho rằng tác động lớn nhất có thể nằm ở tinh thần làm việc. “Những người đã dành cả cuộc đời để giúp Mỹ duy trì vị thế là quốc gia dẫn đầu thế giới về khoa học và công nghệ không gian dân sự, nay bị nói rằng công việc của họ là vô giá trị và có thể bị xóa bỏ chỉ bằng một cái vung ‘cây đũa thần DOGE’. Điều đó thật khắc nghiệt,” bà nói.

DOGE là viết tắt của Bộ Hiệu quả Chính phủ, một ủy ban đặc biệt do Tổng thống Donald Trump thành lập nhằm cắt giảm chi tiêu liên bang.

Mất nhiều năm để tái thiết

Theo ông Jack Kiraly, Giám đốc quan hệ chính phủ của Planetary Society, NASA làm được những điều mà không một tổ chức công hay tư nào khác có thể làm.

“NASA đã dẫn dắt thế giới trong việc khám phá không gian, định hình lại hiểu biết của chúng ta về vũ trụ và truyền cảm hứng cho vô số đổi mới trong khoa học và công nghệ,” ông nói.

Ông Kiraly cho rằng những sự kiện năm 2025 là một cú sốc sâu sắc đối với NASA và cộng đồng không gian. “Cơ quan này sẽ bước vào năm mới với lực lượng công chức còn ít hơn cả thời điểm bình minh của chuyến bay vũ trụ có người lái năm 1961. Gần 4.000 nhà khoa học, kỹ sư và chuyên gia không gian đã rời NASA do bị ép nghỉ việc hoặc sa thải, trong bối cảnh tái cơ cấu nhanh chóng và bất ổn ngân sách,” ông cho biết.

Theo ông, đây là sự mất mát về chuyên môn đặc thù và tri thức thể chế, cần nhiều năm mới có thể bù đắp.

Thời khắc then chốt

Ngoài những tác động trước mắt, việc chấm dứt các khoản tài trợ của NASA trị giá hơn 315 triệu USD và cắt giảm cơ hội nghiên cứu trong tương lai đã làm gián đoạn hệ thống đào tạo STEM — nơi nuôi dưỡng thế hệ nhà khoa học, kỹ sư và nhà đổi mới tiếp theo, ông Kiraly nói.

Do các hoạt động của NASA liên quan tới tất cả các bang và hơn 75% khu vực bầu cử quốc hội, những tác động này sẽ được cảm nhận trên toàn nước Mỹ.

“Thiệt hại là có thật, nhưng không nhất thiết phải là vĩnh viễn,” ông Kiraly nói. “Quốc hội, với sự đồng thuận lưỡng đảng, đã phát tín hiệu tới Nhà Trắng và công chúng rằng họ có ý định cấp đủ ngân sách cho NASA trong năm 2026, bác bỏ những đề xuất cắt giảm nghiêm trọng nhất hồi đầu năm.”

Ông cũng cho rằng việc Jared Isaacman được phê chuẩn làm Giám đốc NASA “mang lại sự lãnh đạo mới và động lực mới vào đúng thời điểm then chốt đối với cơ quan này”.

Tân Giám đốc NASA Jared Isaacman phát biểu tại buổi đối thoại nội bộ của cơ quan, một ngày sau khi tuyên thệ nhậm chức giám đốc thứ 15 của NASA, ngày 19/12/2025, tại trụ sở NASA ở Washington. Ảnh: NASA