Khi các “ông lớn” trí tuệ nhân tạo (AI) của Trung Quốc tập trung tại Bắc Kinh trong một cuộc họp mang tính bước ngoặt vào tháng 1, một câu hỏi được đặt ra: Khả năng một công ty AI Trung Quốc vượt qua các đối thủ dẫn đầu của Mỹ trong vòng 3–5 năm tới là bao nhiêu?

Câu trả lời từ một nhà khoa học AI hàng đầu tham dự cuộc họp khá thẳng thắn. “Dưới 20%,” ông Justin Lin, trưởng nhóm kỹ thuật phụ trách các mô hình Qwen của tập đoàn Alibaba, nói. “Và tôi nghĩ 20% đã là rất lạc quan.”

Đánh giá này trái ngược với hàng loạt tiêu đề trong năm qua ca ngợi sự bùng nổ AI của Trung Quốc.

Kể từ khi startup ít tên tuổi DeepSeek gây chấn động toàn cầu với một mô hình AI mạnh mẽ mà họ tuyên bố được xây dựng với chi phí chỉ bằng một phần nhỏ so với các mô hình tương đương của Mỹ, các công ty Trung Quốc đã dẫn đầu về lượt tải các mô hình miễn phí và huy động được những khoản vốn lớn khi niêm yết.

Tuy nhiên, bất chấp sự phấn khích đó, một số nhà phát triển AI hàng đầu Trung Quốc cảnh báo rằng nước này có thể đang tụt lại xa hơn trong việc phát triển các mô hình tiên phong. Các chuyên gia chỉ ra những rào cản như khó khăn trong tiếp cận chip tiên tiến và nguồn vốn hạn chế.

Ông Lin không phải là người duy nhất đưa ra nhận định này. Ông Tang Jie, nhà sáng lập startup AI Z.ai (còn gọi là Zhipu), cho biết khoảng cách hiệu suất giữa các mô hình Trung Quốc và Mỹ thậm chí “có thể đang nới rộng”.

“Ở một số lĩnh vực, chúng tôi có thể đang làm khá tốt, nhưng cũng cần thừa nhận những thách thức và khoảng cách mà chúng tôi vẫn đang đối mặt,” ông nói tại cùng cuộc họp ở Bắc Kinh.

Tuy vậy, điều đó không có nghĩa ngành AI Trung Quốc đang đình trệ.

Cạnh tranh với các đối thủ Mỹ

Những hạn chế trong việc tiếp cận chip hiệu năng cao và nguồn vốn, cùng với hệ sinh thái công nghệ đặc thù của Trung Quốc, đã thúc đẩy một chiến lược khác biệt so với Mỹ: phát hành mô hình AI cho công chúng sử dụng miễn phí theo hướng mã nguồn mở.

Chiến lược này, được Bắc Kinh và các nhà phát triển xem là cách để tăng tốc tiến bộ và cạnh tranh với Mỹ, đã giúp các công ty Trung Quốc đạt được những bước tiến đáng kể. Các doanh nghiệp đang tích cực triển khai ứng dụng AI dựa trên các mô hình này vào thực tế. Nhiều ngành đã tích hợp AI vào sản xuất, thương mại điện tử và robot.

Trong bài phát biểu chúc mừng năm mới trên truyền hình, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình ca ngợi năng lực đổi mới đang tăng nhanh của đất nước, nhắc đến các mô hình AI “đang bứt tốc” và những “đột phá” về chip nội địa, khi Bắc Kinh thúc đẩy tự chủ công nghệ.

Chẳng hạn, Qwen đã vượt qua Llama của Meta vào tháng 9 năm ngoái để trở thành mô hình mở được tải xuống nhiều nhất trên Hugging Face – một nền tảng lớn dành cho mô hình và công cụ AI. Ngay cả các công ty Mỹ như Airbnb cũng sử dụng Qwen để vận hành dịch vụ khách hàng bằng AI.

Một làn sóng niêm yết AI chưa từng có cũng diễn ra tại Hong Kong. Tháng 1, hai startup kỳ lân Z.ai và MiniMax – đều phát triển mô hình mở cạnh tranh – đã lên sàn, huy động lần lượt 560 triệu USD và 620 triệu USD, với giá cổ phiếu tăng mạnh.

Các tập đoàn công nghệ toàn cầu cũng đang chú ý. Tháng 12, Meta thông báo sẽ mua lại Manus – một công ty tác nhân AI được thành lập tại Trung Quốc và sau đó chuyển sang Singapore. Dù thương vụ đang bị cơ quan quản lý Bắc Kinh xem xét và có thể bị hủy bỏ, đây vẫn là minh chứng cho những tiến bộ của công nghệ AI Trung Quốc.

DeepSeek – được xem là biểu tượng của làn sóng AI Trung Quốc sau khi ra mắt mô hình mở có hiệu suất gần như hàng đầu trong ngành với nguồn lực hạn chế – cũng được cho là sắp công bố mô hình mới với khả năng lập trình nâng cao trong tháng này.

Canh bạc mã nguồn mở

Một động lực chính thúc đẩy đà phát triển AI của Trung Quốc đến từ việc mạnh tay theo đuổi các mô hình mở, xu hướng bùng lên sau thành công đột phá của DeepSeek. Kể từ đó, nhiều phòng thí nghiệm AI Trung Quốc đã tham gia “làn sóng” mô hình mở.

Việc chuyển sang mô hình mở tại Trung Quốc “đã giúp giảm đáng kể chi phí cho nhà phát triển và doanh nghiệp,” ông Poe Zhao, nhà phân tích và sáng lập bản tin Hello China Tech chuyên về công nghệ Trung Quốc, nhận định.

“Các nhà cung cấp đám mây như Alibaba sử dụng mô hình mở để thúc đẩy việc sử dụng dịch vụ đám mây, còn các startup tận dụng tính mở để nhanh chóng xây dựng hệ sinh thái nhà phát triển.”

Các công ty Trung Quốc không phải là những đơn vị tiên phong trong khái niệm mô hình mở. Meta là một trong những tập đoàn công nghệ lớn đầu tiên theo đuổi chiến lược mã nguồn mở với mô hình Llama vào đầu năm 2023, dù phần lớn các “ông lớn” Mỹ nhìn chung tránh cách tiếp cận này nhằm bảo vệ tài sản trí tuệ.

Làn sóng mô hình mở tại Trung Quốc đã khiến mức độ sử dụng AI trên toàn cầu tăng vọt từ mức rất nhỏ 1,2% vào cuối năm 2024 lên gần 30% trong năm ngoái, theo một nghiên cứu cuối năm 2025 của OpenRouter – một nền tảng chợ cho các mô hình AI.

Riêng Alibaba đã phát hành hơn 400 mô hình Qwen mã nguồn mở, đạt hơn 1 tỷ lượt tải tính đến đầu tháng này, theo công ty.

“Mã nguồn mở ở một mức độ nào đó đã trở thành sự đồng thuận của ngành tại Trung Quốc,” ông Lian Jye Su, trưởng bộ phận phân tích của hãng nghiên cứu công nghệ Omdia, nhận định.

Chiến lược này không chỉ giúp giảm chi phí mà còn giảm mức độ rủi ro địa chính trị đối với các công ty Trung Quốc.

“Nếu một ngày nào đó cả công ty bị trừng phạt (bởi Mỹ), thì ít nhất các sản phẩm dựa trên mô hình mã nguồn mở của họ vẫn có thể được người khác sử dụng,” ông Su nói.

Đằng sau chiến lược này cũng là một thực tế kinh tế cứng rắn.

“Không còn lựa chọn nào khác. Lý do là người Trung Quốc, từ người tiêu dùng đến doanh nghiệp, không trả tiền cho phần mềm,” bà Jenny Xiao, đối tác tại quỹ đầu tư mạo hiểm Leonis Capital chuyên về AI, cho biết.

Tuy nhiên, dù các mô hình Trung Quốc đang chiếm ưu thế trong mảng mô hình mở, các mô hình đóng do những “ông lớn” Mỹ phát triển – gồm GPT của OpenAI, Gemini của Google và Claude của Anthropic – vẫn thống trị các bảng xếp hạng hiệu suất tổng thể. Theo OpenRouter, các mô hình đóng vẫn chiếm khoảng 70% tổng lượt tải.

Những nút thắt còn tồn tại

Khoảng cách hiệu suất giữa mô hình Trung Quốc và Mỹ, dù không quá lớn, vẫn tồn tại chủ yếu do hạn chế về năng lực tính toán và nguồn vốn.

“OpenAI, Anthropic và các công ty Mỹ khác đang đổ lượng tài nguyên tính toán khổng lồ vào nghiên cứu thế hệ tiếp theo, trong khi chúng tôi tương đối bị phân tán nguồn lực,” ông Justin Lin của Alibaba nói.

Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Washington đã ngăn các công ty Trung Quốc tiếp cận những dòng chip tiên tiến nhất như Nvidia Blackwell và dòng Rubin mới ra mắt, cũng như thiết bị sản xuất chúng. Việc chuyển sang sử dụng chip nội địa kém tiên tiến hơn cũng không giải quyết được hoàn toàn vấn đề cho các nhà phát triển mô hình AI.

“Vấn đề của họ là không thể có đủ số lượng,” ông Paul Triolo, chuyên gia về Trung Quốc và công nghệ tại hãng tư vấn Albright Stonebridge, nhận định, khi các hạn chế của Mỹ cũng cản trở khả năng mở rộng sản xuất của các hãng chip Trung Quốc.

Dù Tổng thống Trump đã phê duyệt xuất khẩu chip Nvidia H200 – chậm hơn hai thế hệ so với Rubin – Trung Quốc vẫn chưa chính thức cho phép nhập khẩu. Theo ông Triolo, điều này đặt Bắc Kinh vào thế khó khi phải cân nhắc giữa nhu cầu ngắn hạn về chip tiên tiến và mục tiêu tự chủ công nghệ.

Tháng trước, Reuters dẫn các nguồn tin cho biết DeepSeek, Alibaba cùng các tập đoàn công nghệ Trung Quốc khác như ByteDance và Tencent đã được Bắc Kinh cấp phép có điều kiện để mua một lượng nhất định chip H200.

Khác với các startup Mỹ có thể huy động nhiều vòng vốn đầu tư mạo hiểm, các công ty AI Trung Quốc có nguồn nhà đầu tư hạn chế hơn và chịu áp lực ngày càng lớn phải sớm chứng minh khả năng thương mại hóa. Điều này buộc các công ty như Z.ai và MiniMax phải niêm yết công khai sớm hơn so với đối thủ Mỹ.

“Nhiều công ty Trung Quốc đang cố gắng lên sàn càng sớm càng tốt vì họ đốt tiền rất nhanh, và thị trường chứng khoán là cách dễ nhất để huy động vốn,” bà Xiao của Leonis Capital nói.

Bà cũng cho biết thêm rằng thị trường nội địa Trung Quốc tương đối nhỏ và thường đòi hỏi mức độ tùy chỉnh cao, khiến các nhà phát triển mô hình AI khó đạt lợi nhuận.

Chiến lược để vươn lên

Dù vậy, các chuyên gia cảnh báo không nên đánh giá thấp triển vọng dài hạn của Trung Quốc.

Các công ty Trung Quốc tỏ ra vượt trội trong việc triển khai nhanh các ứng dụng hướng tới người tiêu dùng và tích hợp AI vào sản xuất công nghiệp, bà Deepika Giri, trưởng bộ phận nghiên cứu AI tại hãng nghiên cứu thị trường IDC, cho biết.

Ngay cả khi mô hình AI Trung Quốc còn hạn chế, công nghệ này vẫn “ngày càng phổ biến hơn”, bà nói. “Có thể đó không phải là mô hình tốt nhất trên toàn cầu, nhưng họ vẫn tích hợp được, và quá trình công nghiệp hóa AI đang diễn ra cực kỳ nhanh.”

Bắc Kinh cũng đặt trọng tâm vào ứng dụng AI, công bố kế hoạch hành động nhằm thúc đẩy ứng dụng AI trong sản xuất vào tháng trước, như một phần của chiến lược quốc gia nâng cấp ngành công nghiệp.

Từ mô hình mở đến ứng dụng thực tế, Trung Quốc cho thấy những hạn chế không ngăn cản nước này thu hẹp khoảng cách.

Ông Yao Shunyu, cựu chuyên gia nghiên cứu OpenAI mới gia nhập Tencent với vai trò nhà khoa học AI trưởng, cho rằng Trung Quốc nhiều lần chứng minh khả năng “nhanh chóng bắt kịp hoặc tái dựng” các công nghệ phương Tây và trong một số lĩnh vực còn “làm tốt hơn”.

Ông dẫn ví dụ về ngành sản xuất và xe điện mạnh mẽ của Trung Quốc trong phát biểu tại cùng hội nghị ở Bắc Kinh.

Tuy nhiên, theo ông Yao, thách thức lớn hơn đối với Trung Quốc nếu muốn vượt Mỹ lại nằm ở yếu tố văn hóa: thiếu những người dám chấp nhận rủi ro, dù không thiếu nhân tài hàng đầu.

“Liệu chúng ta có thể thực sự dẫn dắt việc tạo ra những mô hình, khuôn mẫu hoàn toàn mới? Tôi nghĩ ở một mức độ nào đó, đây là vấn đề then chốt mà Trung Quốc vẫn cần giải quyết,” ông nói.

Robot hình người Walker S của UBTECH gắp vật thể trong buổi trình diễn mô phỏng dây chuyền lắp ráp tại Khu Phát triển Kinh tế – Công nghệ Bắc Kinh, ngày 16/5/2025. Ảnh: Reuters

Cánh tay robot và công nhân làm việc trên dây chuyền sản xuất tự động linh kiện xe năng lượng mới tại một xưởng ở Thành phố Hồ Châu, tỉnh Chiết Giang, ngày 11/12/2025. Ảnh: Getty Images

Robot “Minions” phân loại bưu kiện tại một khu logistics thông minh ở Hồ Châu, tỉnh Chiết Giang. Ảnh: Getty Images